Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Sint-Gertrudiskerk in Bergen op Zoom

Kerkelijk Gebouw

Grote Markt 10
4611NR Bergen op Zoom
Noord Brabant


Beschrijving van Sint-Gertrudiskerk

Ned.Herv. of St. Geertruidskerk, oorspronkelijk grootscheepse, geheel overwelfde en met natuursteen beklede kruisbasiliek, behorend tot de Brabantse gotiek. Bij de herbouw van 1752, na het zware bombardement van 1747, bleef het oude grondplan vrijwel ongewijzigd: een driebeukig schip met zijkapellen, transept, koor met omgang en zijkapellen langs de rechte zijden, te weerszijden van de sluiting de zijbeuken van een tweede transept, aan de westkant een ingebouwde toren. In plaats van de hoge lichtbeuk van schip, transept en koor bouwde Dirk Dijkerhof een lagere houten tongewelfconstructie, in het schip doorkruist door dwarse tongewelven tussen transept-achtige zijtopgevels van baksteen. De zijkapellen behielden alle hun overwelving. Het oudste gedeelte is de met Gobertangersteen beklede torenromp, die uit plm 1350 dagtekent en na 1752 bekroond is met een houten, met lood beklede, achtkante koepel en in 1952 gerestaureerd is. Het koor werd in 1443 begonnen (in 1428 is de kerk tot collegiale verheven) naar ontwerp van meester Everaert Spoorwater; het triforium is in 1752 geopend om als vensterreeks dienst te doen. In de loop van de 15e eeuw volgde de bouw van het schip, na de dood van Spoorwater onder leiding van Anthonis Keldermans. In 1504 wordt naar diens ontwerp, begonnen met een geweldige uitbreiding: tegen de koorsluiting werd een tweede transept met zijbeuken en een koor opgetrokken, een werk dat onvoltooid bleef en in 1700 werd afgebroken behoudens de overwelfde westelijke transeptzijbeuk; ter plaatse ontstond aldus een vergroting van de Vrijthof, die de naam Parade kreeg en met bomen beplant werd. Inventaris: Gesneden eiken kansel met koperen lezenaar (XVIIIc) en klankbord uit 1805, door Louis del Haye uit Antwerpen, die al in 1770-71 het orgel met galerij leverde, versierd met rococo-motieven. Een groot aantal rijke grafmonumenten, door het bombardement van 1747 zeer geschonden: tombe met knielende figuren van Adriaan van Reymerswaele (overl.1534) en Johanna de Glymes (overl.1532) met sierlijk renaissance ornament; dergelijke tombe voor Jeronimus van Tuyll van Serooskerken (overl.1571) en Eleonora Micault (overl.1539); gekleurd marmeren monument met door zuilen gedragen overhuiving waaronder de knielende figuren van gouverneur Willem van der Reydt Broeckem en Judith van Aeswijn, opgericht in 1625; grafmonument in dezelfde trant voor gouverneur Louis de La Kethulle (overl.1631); monument van zwart en wit marmer met de liggende beeltenis van gouverneur Charles Morgan (overl.1642) en daarboven in een nis de beelden van zijn dochter Anna en kleindochter Elisabeth, waarschijnlijk werk van Francesco Dieussart. Houten monument voor Johan Jacob van Volbergen (overl.1778) met Lodewijk XVI snijwerk. Twee memorieplaten voor de Engelse officieren in 1814 voor de stad gesneuveld, een van marmer, de ander van toetssteen. Epitaaf van toetssteen (1552) met drie wapens: fragment van een zandstenen epitaaf (XVI B). Een dertigtal rijkversierde grafzerken, uit de 15e-18e eeuw in het koor. Drie koperen kaarsenkronen van twee rijen armen, blijkens opschrift gegoten door Joh.Specht, Rotterdam 1753, en een van drie rijen (XVIII) met wapenschildjes. Tijdens een brand in 1972 werd de kerk zwaar beschadigd en ging een gedeelte van de inventaris verloren. In 1987-1988 werden allerlei onderdelen uit de kerk van de H. Maagd Maria Ten Hemelopneming overgebracht naar de Geertruidskerk. Tijdens de restauratie die volgde op de brand is het schip gedeeltelijk in vereenvoudigde vorm herbouwd. Orgel van Richard Ibach uit 1864, in 1915 en 1965-1972 ingrijpend verbouwd. Uit 1864 bleven bewaard: de orgelkas en frontpijpen, de inwendige constructie, delen van de windvoorziening, een orgelbank en delen van het pijpwerk. De bij de verbouwingen toegevoegde onderdelen vallen buiten de bescherming. Eénklaviers orgel, ca 1740 gemaakt en aangekocht vanuit Mol (België). IJzeren hek aan de Markt met hardstenen palen. Mechanisch torenuurwerk en speeltrommel, B. Eijsbouts, 1938, elektrische opwinding. Orgel, gemaakt door C.J. Rogier in 1857, met een klavier, aangehangen pedaal en negen registers. In 1939 in het nieuwe kerkgebouw van de Lutherse gemeente geplaatst en in 1980 gerestaureerd door de firma A. de Graaf te Leusden. In 2010 in beheer overgedragen aan de Stichting Nationaal Kerkmuziekcentrum en geplaatst in de Grote of Gertrudiskerk eveneens te Bergen op Zoom. Het instrument blijft in eigendom van de Lutherse gemeente. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 9116
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Sint-Gertrudiskerk
Peperbus gezien vanaf de Markt
Peperbus gezien vanaf de Markt
Plaats Bergen op Zoom
Gebouwd in 14-19e eeuw
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  9116
Architectuur
Toren De Peperbus
St. Gertrudiskerk in de 18de eeuw vóór de rampzalige beschietingen in 1747. Onderdeel van de maquette dat een replica is van de versie in het Musée des Plans Reliefs te Parijs
St. Gertrudiskerk in de 18de eeuw vóór de rampzalige beschietingen in 1747. Onderdeel van de maquette dat een replica is van de versie in het Musée des Plans Reliefs te Parijs
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Sint-Gertrudiskerk is een kerk bereikbaar vanaf de Grote Markt in het centrum van Bergen op Zoom.

De toren van de kerk heet in de volksmond ook wel 'De Peperbus'. Een oude legende verhaalt over de Heilige Sint Gertrudis, abdis van de abdij in Nijvel (Wallonië), die in 654 de kerk zou hebben gesticht.

Geschiedenis

Het oudste deel van de kerk is de romp van de toren, die dateert van rond 1370. Deze moet hebben behoord bij een waarschijnlijk in de veertiende eeuw gebouwde en vervolgens in de vijftiende eeuw veranderde kerk. In deze kerk werd in 1442 een seculier kapittel gevestigd. Eind 15e eeuw waren de koorleiders en componisten Jacob Obrecht en Paulus de Roda enige tijd aan dit kapittel verbonden. Een halve eeuw later was Servaes van der Meulen organist in Bergen op Zoom.

Het huidige kerkgebouw, voltooid in 1477, is ontworpen door Everaert Spoorwater. Hij ontwierp een nieuw koorgedeelte met kooromgang, straalkapellen en zijkapellen in het schip in de stijl van de Brabantse gotiek. In 1489 diende Antoon I Keldermans, bouwmeester van onder meer het Markiezenhof, een ontwerp in voor de uitbreiding van de kerk in laatgotische stijl. Dit nieuwe deel zou het Nieuwe Werck gaan heten. Hiermee had de St. Gertrudiskerk kunnen uitbreiden tot één van de grootste kerken van de Lage Landen. Helaas werd de bouw door geldgebrek halverwege stilgelegd, om nooit meer afgemaakt te worden. Het deel dat al gebouwd was werd eeuwenlang verwaarloosd tot ruïne. Ondanks voortdurend geldgebrek werden een nieuw koor en een nieuw transept gerealiseerd.

In 1580, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werd de kerk geplunderd en daarna gebruikt als militaire opslagplaats. In 1586 werd de kerk ingericht voor de hervormden. Het nieuwe koor en transept werden afgesloten en in 1698 afgebroken. Zo bleef van het tweede transept slechts een zijbeuk over. Het vrijkomend materiaal werd gebruikt voor de aanleg van vestingwerken.

Bij de beschieting van Bergen op Zoom door de Fransen in 1747 is de kerk grotendeels verwoest. De in 1750 begonnen herbouw droeg een sober karakter. De kerk werd 9 meter lager herbouwd. De toren kreeg de huidige bekroning.

Van 1586 tot 1966 had de hervormde gemeente dit gebouw in bezit. De Hervormde gemeente, die de kerk vanaf 1586 in gebruik had, hoefde deze tijdens de Franse bezettingen niet terug te geven. Immers, in 1747 was het gebouw grotendeels verwoest na het bombardement door de Fransen. De herbouw vond plaats met protestantse fondsen.

De hervormden bleven heer en meester in hun Grote Kerk en in de jaren 50 en 60 van de twintigste eeuw ging men dat meer en meer betreuren. Het bleek een onmogelijke opgave om dat grote gebouw te restaureren en te blijven gebruiken. In 1966 werd de kerk overgedragen aan de gemeente. De overheid zou gaan restaureren en dan werd er wel naar nieuw gebruik gezocht.

Nieuw onheil sloeg toe toen de kerk in 1972 wederom door een brand getroffen werd. Het gehele interieur inclusief het 18e-eeuwse pijporgel van Del Haye ging verloren. In de jaren 80 werd weer begonnen met restauratie. Het complete dak van het middenschip en zijbeuken, dat ernstig was beschadigd, werd vervangen door een plat grintdak. Alleen van de dwarsbeuk en koor bleef het dak gespaard. Over wat er daarna moest gebeuren overlegde de gemeente Bergen op Zoom met de katholieke parochies en de voormalige eigenaresse, de hervormde gemeente. Het plan, voor sommigen met een beetje pijn, kwam op het volgende neer: De gemeente zou het gebouw in eigendom en dus in onderhoud houden. Twee parochies in het centrum van de stad zouden gaan fuseren, hun gebouwen afstoten en hoofdgebruiker worden van de Sint Gertrudiskerk. Zij betalen het verwarmen van de kerk en wat klein onderhoud. En de hervormde gemeente kreeg een beperkt gebruiksrecht.

Het grote voordeel van deze overeenkomst was dat de lege gerestaureerde kerk in 1 keer gemeubileerd zou worden met de inboedel die uit de beide katholieke kerken zou overblijven, waaronder twee kansels, bijzondere Vlaamse biechtstoelen, een Ibach pijporgel uit 1863 en een nog ouder koororgel. Het Ibachorgel moet grondig gerestaureerd worden, waarvoor de Stichting Restauratie Ibachorgel Bergen op Zoom in het leven is geroepen. Geraamde kosten liggen in de orde van € 1.000.000.

In 1987 werd de kerk opnieuw ingewijd door de bisschop van Breda Mgr. H. Ernst en in gebruik genomen.

Interieur

In kerk zijn onder andere te zien het bronzen Gertudisbeeld van Sint Gertrudis en glas en lood ramen, twee kansels, drie bijzondere Vlaamse biechtstoelen en een Ibach pijporgel uit 1863. Ook zijn er enkele grafmonumenten en zijn er diverse kerkelijke gebruiksvoorwerpen in vitrines te zien.

Heden

De kerk werd in de tweede helft van de 20e eeuw weer teruggegeven aan de katholieke gemeenschap en is nu een parochiekerk. In het weekeinde zijn er twee heilige missen en incidenteel vinden er ook oecumenische vieringen plaats. De kerk leent zich uitstekend voor grote en kleinere concerten. Er is een uitstekende akoestiek. Voor dit soort concerten wordt de kerk "omgedraaid", wat inhoudt dat het concertpodium onder het Ibachorgel wordt geplaatst en alle stoelen in de kerk omgedraaid worden. HMR Hortus Musicus Religiosus is het vaste koor van de kerk en geeft jaarlijks diverse concerten. Daarnaast wordt onder meer eens per 2 jaar de Matthäuspassion van Bach uitgevoerd door het Concertkoor van Bergen op Zoom.

Externe links



Monumenten in de buurt van Sint-Gertrudiskerk in Bergen op Zoom

Huis met eenvoudige, witgeverfde lijstgevel

Grote Markt 11
Bergen op Zoom
Huis met eenvoudige, witgeverfde lijstgevel uit XIXd en schilddak. In zijgevel vakwerkbouw. Van belang door zijn situatie naast de ingang va..

Huis met gebosseerd grijsgepleisterde lijstgevel en hoog schilddak

Grote Markt 12
Bergen op Zoom
Huis met gebosseerd grijsgepleisterde lijstgevel en hoog schilddak, XIX op de hoek van de Hoogstraat.

Huis met lijstgevel, zadeldak en zijtopgevel

Kerkstraat 1
Bergen op Zoom
Huis met lijstgevel, zadeldak en zijtopgevel uit XVIII.

Huis met lijstgevel en segmentvormige overtoogde vensters

Grote Markt 13
Bergen op Zoom
Huis met lijstgevel en segmentvormige overtoogde vensters uit XIXc. Op de hoek van de Hoogstraat.

Laag pand met hoog zadeldak en gepleisterde lijstgevel

Hoogstraat 2
Bergen op Zoom
Laag pand met hoog zadeldak en gepleisterde lijstgevel.

Kaart & Routeplanner

Route naar Sint-Gertrudiskerk in Bergen op Zoom