Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Koepelkerk in Arnhem

Kerkelijk Gebouw

Jansplein 60
6811GD Arnhem
Gelderland


Beschrijving van Koepelkerk

Inleiding Koepelkerk van Vrijgemaakt Gereformeerd Kerkgenootschap, gebouwd in 1837/38 naar ontwerp van de toenmalige stadsbouwmeester Antony Aytink van Falkenstein. Centraalbouw met achtzijdige plattegrond en ronde middenruimte met Ionische zuilen en koepeldak. Tweeklaviersorgel uit 1842 van G.H. Quell- horst en C.F.A. Naber (later toegevoegd Pedaal valt buiten bescherming) en monumentale orgelkas met snijwerk in late Empire-vormen met op pedaaltorens in hout gesneden beelden van koning David en twee bazuin- engelen. Restauraties: Provisorisch herstel na 1945, 1976 (reconstructie interieur/nieuwe ramen). De Koepelkerk is de opvolger van de oude St. Janskerk, welke behoorde tot de Commanderij van Sint Jan. Van deze oude Janskerk (met Romaans tweetorenfront, Romaans basilicaal schip, laat- gotisch transept en koor) was het koor gelegen op het huidige Jansplein, net ten westen van de plaats waarop nu de Koepelkerk staat. Deze Janskerk verkeerde eind 18de eeuw in een zeer slechte staat van onderhoud. In 1806 kreeg de gemeente Arnhem de kerk in bezit en wilde haar bestemmen voor de snel groeiende Hervormde gemeente. In 1817 werd deze bijzondere, maar bouwvallige kerk helaas gesloopt. Gelukkig was het gebouw door Jan de Beijer (1742) en D.G. van Gorcum (tijdens sloop) op tekening vastgelegd, waardoor we van de kerk het nodige weten. Kort op de sloop van de kerk volgde ook de sloop van de resterende Commanderijgebouwen, waarna ondermeer het huidige Jansplein ontstond. In 1836 kreeg de in neo-classicistische stijl werkende stadsbouwmeester Anthony Aytink van Falkenstein (1797-1840) de opdracht tot de bouw van een nieuwe kerk. De bouw startte in 1837 en werd voltooid begin van het jaar 1838. Op 14 juni 1837 werd de eerste steen gelegd en volgens de stichtingssteen bezocht Koning Willem I het bouwter- rein van de kerk nog dezelfde week. Aytink van Falkenstein gebruikte als voorbeeld voor zijn ontwerp de Lutherse Koepelkerk te Amsterdam, waarvan hij met name de door J. de Greef in 1827 ontworpen nieuwe houten koepelcon- structie (nieuwbouw noodzakelijk geworden na een brand in 1822) goed bestudeerde. De houten koepelconstructie van De Greef rust op een dubbel- wandige tamboer, welke een voortzetting vormt van de buitenmuur. Aytink van Falkenstein vermeed deze tamboer (alleen bij de buitenschil hanteerde hij een lage bakstenen tamboerzone) en liet de buitenschil van de koepel rusten op de buitenmuren en de binnenschil op de door de acht zuilen van de ronde binnenruimte gedragen architraafbalk. Tussen de beide schillen plaatste hij driehoekspanten met schoren naar de houten ringconstructie van de lantaarn, afgeleid van De Greefs oplossing voor de Amsterdamse koepelkerk. De Arnhemse kerk bezit inwendig dus een centrale ruimte, omgeven door acht zuilen die een cirkelvormige architraafbalk dragen waarop een cassetten- binnenkoepel rust. Volgens een beschrijving uit 1926 was het interieur lichtgrijs en zuilen roze geschilderd. De omgang rondom deze centrale ruimte bevat twee houten galerijen. De bovenste galerij is na de oorlog tijdens het provisorische herstel gesloopt, maar tijdens de restauratie in 1976 weer teruggebracht. De kerk bezit een gerestaureerd Naber-orgel uit 1841/42. In 1961 is de kerk door de Hervormden verkocht aan de Gerefor- meerde vrijgemaakte kerk, die het gebouw thans bezit. Omschrijving De kerk is gelegen midden op het rechthoekige Jansplein, in het noordelijk deel van het oude stadscentrum. De kerk is sober gedecoreerd. Het exterieur bestaat uit een achtzijdige bakstenen centraalbouw met aan de noordzijde een lage kerkeraadskamer met driezijdige sluiting. De kerk heeft een hardstenen plint, daarboven een bakstenen strook metselwerk, afgesloten door een hardstenen waterlijst. In elke zijde is een hoog rondboogvenster geplaatst, met oorspronkelijk houten veel-ruits ramen (na restauratie in 1976 metalen ramen). Op de hoeken van de gevels zijn bakstenen pilasters geplaatst, die een geprofileerde natuurstenen architraaflijst dragen, met daarboven een fries met triglyfen en een houten bakgoot op klossen. De gevel aan de zuidzijde heeft een rechthoekige deuropening met een natuurstenen omlijs- ting en natuurstenen kroonlijst op consoles. Boven deze deurpartij bevindt zich een rondboogvenster. Het koepeldak rust op een lage bakstenen tamboer met geprofileerde deklijst (oorspronkelijk waren op deze deklijst op de hoeken akroteria geplaatst). Het koepeldak, gedekt met leien (en bij de aansluiting op de lantaarn met zinken losanges), wordt bekroond door een achtzijdige lantaarn met rondboogvensters en een met koper bekleed koepeldakje. De lantaarn heeft op de hoeken weer zuilen die het hoofdgestel onder het koepeldakje dragen. De lantaarn is verder omgeven door een omgang met een opengewerkte klassieke balustrade. In het interieur is de achtzij- dige buitenmuur geheel afgerond. Ook de centrale ruimte is rond en sluit af met een met cassettes gedecoreerde binnenkoepel, rustend op een architraaf- balk, ondersteund door acht Ionische zuilen. Rondom deze zuilen is in de vlak gedekte omgang een dubbele galerij geplaatst, met opengewerkte klassieke balustraden. In deze omgang is aan de ingangszijde een kosterka- mer en opslagruimte geprojecteerd en achter het orgel in de uitbouw een kerkeraadskamer, met in de sluiting een rondboogvenster met veel-ruits raamen in de zijwand een deur. In het voorportaal bevindt zich een stichtings- steen met de tekst: "Kerkvoogden Mr A.A. de RUUK, Mr. A.C. VISSCHER BOURICIUS, A. van GOOR, Mr. F.G. MEYBAUM, Mr. A.G.G. ROYAARDS, J.H. BLAAUW, en J. VERBURGT JZn, hebben, op den 14 Junij 1837 door eerstgenoemden hunnen Voorzitter, den eersten steen doen leggen. AYTINK v: FALKENSTEIN, Archi- tect. -- In diezelfde week werd de aangevangene bouw bezocht door Zijne Majesteit den KONING. WILLEM I." Het Naber-orgel sluit met de in late Empire-stijl uitgevoerde kas met beelden van koning David en bazuinspelende Engelen goed aan bij de neo-classicistische uitmonstering van de kerk. Waardering De Koepelkerk is een belangrijk voorbeeld van een vroeg 19de eeuwse centraalbouw in neo-classicistische stijl, met een bijzondere koepelconstructie. Het is een hoofdwerk van de stadsbouwmeester Antony Aytink van Falkenstein, die fraaie monumentale bouwwerken voor de stad ontwierp in neo-classicistische stijl (o.a. Willemskazerne, Paleis van Justitie, beide verwoest in WOII). Van zijn werk is dus helaas weinig bewaard is gebleven. Monumentale kerken van dit type en deze stijl zijn vrij zeldzaam in ons land en bezitten alleen al daarom een hoge architec- tuurhistorische waarde. De kerk heeft tevens een hoge situeringswaarde vanwege haar centrale ligging op het Jansplein en is een belangrijk gezichtsbepalend bouwwerk voor de Arnhemse binnenstad. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 8331
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Koepelkerk (Arnhem)
Koepelkerk (Arnhem) in 2004
Koepelkerk (Arnhem) in 2004
Plaats Arnhem
Gebouwd in 1837-1838
Restauratie(s) 1976
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  8331
Interieur
Zitplaatsen 650
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Koepelkerk is een monumentale kerk op het Jansplein, in het centrum van Arnhem.

In 1817 werd op die plek de St. Jan, een sterk bouwvallig geworden kerk, afgebroken. De Nederduitsch Hervormde Gemeente kreeg toestemming om een kerk te bouwen om de Sint-Eusebiuskerk te ontlasten. De Koepelkerk werd dan ook in het begin ‘Nieuwe Kerk’ genoemd. Anthony Aytinck van Falkenstein ontwierp de kerk naar het voorbeeld van de Amsterdamse Koepelkerk. In 1837 werd begonnen met de bouw en eind 1838 werd deze voltooid. De kosten van de bouw bedroeg 52.000 gulden en is uitgevoerd door de heren Knoops, Coers en Holland.[1]

De achthoekige kerk werd onder meer gebruikt door de ‘Gele Rijders’, soldaten van de rijdende artillerie uit de Willemskazerne. In 1961 verkocht de Nederlandse Hervormde Kerk het gebouw aan de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt). De Koepelkerk is in 1976 grondig gerenoveerd en gerestaureerd. Het fundament werd 1,5 meter uitgegraven en de vloer van de kerkzaal werd 1,5 meter verhoogd. Zo ontstond onder de kerkzaal een groot souterrain dat als ontmoetingsruimte wordt gebruikt. Ook werd de oorspronkelijke tweede galerij, die in 1944 gesloopt was vanwege oorlogsschade, weer aangebracht en kwamen er in de buitenring beneden kleinere vertrekken die als vergaderruimtes worden gebruikt. In 2012/2013 is de Koepelkerk opnieuw gerestaureerd.

Naberorgel

Het Naberorgel (2000)

Het huidige gerestaureerde pijporgel dateert uit 1841/1842 en is van de hand van de Nederlandse orgelbouwer Carl Friedrich August Naber. Het heeft negen registers op het hoofdwerk en zeven op het positief. Het pedaal heeft vier vrije stemmen. De kas is uitgevoerd in late Empirestijl met beelden van koning David en bazuinspelende Engelen.[2]

Het oorspronkelijke mechanisch sleepladen-orgel van Naber had twaalf stemmen verdeeld over twee manualen en een aangehangen pedaal. De speeltafel die zich oorspronkelijk aan de achterzijde bevond is in 1864 naar de rechterzijde verplaatst. In de kas is het bovenwerk als onderpositief en het pedaal op de plek van het bovenwerk geplaatst. De pneumatische pedaallade is elektrisch gemaakt. Al deze aanpassingen zijn hoogstwaarschijnlijk uitgevoerd door de firma Leichel.[3] De ombouw van de dulciaan naar clarinet is uitgevoerd door de firma Maarschalkerweerd, die tevens de Voix Céleste heeft geplaatst.

In 1933 zijn verbeteringen aan het orgel uitgevoerd door de firma de Koff die de klarinet verving door een hobo, het orgel uitbreidde met een sexquialter en de mixtuur wijzigde.

Tijdens de Slag om Arnhem in 1944 heeft de Koepelkerk een voltreffer opgelopen, recht boven het orgel. In 1948 is het orgel provisorisch hersteld door de Utrechtse orgelbouwer Sanders die poogde het orgel terug te brengen in de oorspronkelijke Naber-staat. Tussen 1973 en 1978 zijn restauratiewerkzaamheden uitgevoerd door vrijwilligers waardoor het orgel hersteld is naar wat Naber ermee beoogde. De Dulciaan 8' is nieuw gemaakt naar model van het Naberorgel in de Sint-Joriskerk in Amersfoort. De Flute Travers 8' en de Trompet 8' zijn naar voorbeeld van het Naberorgel in de Hervormde kerk van Warnsveld gemaakt. De Sexquialter van 1933 is gehandhaafd.

In 2008 was het orgel weer aan herstel toe, waarop men Jan Jongepier uit Leeuwarden een uitgebreid rapport heeft laten maken over de staat van het orgel. Het advies was dat het orgel behalve herstel ook verbeteringen behoefde. In 2014 zijn zowel herstel als verbeteringen uitgevoerd door de orgelbouwer Gebr. Van Vulpen uit Utrecht. Het adviseurschap is na het overlijden van Jongepier overgenomen door Theo Jellema. De Sexquialter van het Positief is vervangen door een Nazard 2 2/3 en op het pedaal is een Trompet 8' bijgeplaatst. De toonhoogte is nu a'=440 Hz en de winddruk 67 mm waterkolom. Door de restauratie is de artistieke uitdaging om het orgel te bespelen toegenomen wat de gemeente ondersteunt bij het zingen en het culturele gebruik verhoogt. Er worden regelmatig orgelconcerten gegeven.

Externe link


Monumenten in de buurt van Koepelkerk in Arnhem

Hoekpand Ruiterstraat, Jansplein

Jansplein 51
Arnhem
Hoekpand Ruiterstraat. Lijstgevel 1838, zeven vensters breed, parterre en twee verdiepingen. Vensters parterre met halfronde bogen. Kelders ..

woonhuis

Jansplein 55
Arnhem
Inleiding Groot HERENHUIS, gesitueerd op de zuidoostelijke hoek van het Jansplein en de Mariënburgstraat. Het pand sluit met het postkanto..

Postkantoor

Jansplein 56
Arnhem
POSTKANTOOR. Neo-gotisch gebouw, bekleed met geglazuurde baksteen. Parterre met verdieping. Hoog dak tussen topgevels, versierd met pinakels..

Kunstoefening

Gele Rijders Plein 2
Arnhem
V.m. gebouw "Kunstoefening", met monumentale neo-klassicistische gevel (1846, ontwerp waarschijnlijk van stadsbouwmeester F.W. van Gendt J.G..

Onderdeel Fromberghuizen

Willemsplein 44
Arnhem
Onderdeel van de zgn. Fromberghuizen. Monumentale neo-klassicistische gevelwand (XIX c) met midden- en zijrisalieten en balkons op zware con..

Kaart & Routeplanner

Route naar Koepelkerk in Arnhem

Foto's (14)

Alle 14 foto's weergeven