Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Nicolaïkerk in Appingedam

Kerkelijk Gebouw

Wijkstraat 32
9901AJ Appingedam
Groningen

Bouwjaar: begin 13e eeuw midden 13e eeuw (koor, dwarsschip) begin 14e eeuw (verlenging koor) 1450-1475 (noord- en zuidbeuk, noordkapel) begin 16e eeuw (zuidkapel) 1594 en 1686 (herstel) 1948-'54 (rest.)
Architect: A.R. Wittop Koning, R. Offringa en G. Bosma (1948-'54) Wittop Koning 1954 A.R. Wittop Koning, R. Offringa en G. Bosma (1948-'54)

Top 100 monument

Nicolaïkerk

De kerk is door haar ouderdom (sinds 1225) en bouwgeschiedenis (tot omstreeks 1561), tijdens welke een harmonische transformatie van eenbeukige aanleg tot hallekerk plaatsvond, haar grootte en haar romano-gotische stijlzuivere verschijningsvormen een belangrijk bouw- en architectuurhistorisch monument. De op de gewelfvelden, pijlers en wanden aangebrachte schilderingen lopen in chronologie goeddeels parallel aan de bouwgeschiedenis en munten uit in ornamentale en figurale voorstellingen, ouderdom en (relatief) gave staat van overlevering. De vier voorstellingen van de beschermheiligen der bouwvakkers in het middenschip (Castorlantis, Clatiditis, Nicostraitis en Semproniantis) gelden in iconografisch opzicht als zeer zeldzaam, waarmee een onderscheidend kunst- en cultuurhistorisch belang is aangeduid. De volledigheid en rijke uitvoerlng van de monumentale, historische kerkinventaris verleent aan de kerk een bijzondere culturele en religieuze historische waarde. Zij bestaat ondermeer uit een eiken preekstoel (1665), diverse herenbanken en twee tribune-achtige herenbanken uit de l7de eeuw, eiken bankenblokken en een zeer rijk gesneden orgel uit 1744 van A.A. Hinsz, alsmede vele waardevolle oude grafstenen. Binnen de historische stadsstructuur vormt het kerkgebouw samen met het aangebouwde stadhuis, zoals gelegen tussen het Damsterdlep en de Wijkstraat een belangrijk historisch stedebouwkundig ensemble.

Beschrijving van Nicolaïkerk

Herv.Kerk. Drieschepige, geheel in steen gewelfde hallenkerk, in verschillende perioden ontstaan uit een eenbeukige kruiskerk. Aan de noordzijde van het koor sacristie met verdieping en traptoren. De kerk bezit een laat-gotische bekroning van een sacramentshuisje en zandstenen scheidingshekwerk tussen koor en n.o. kapel en deze kapel en het voormalige dwarspand. Preekstoel welks leuning met kussen panelen is versierd (1665), bijbehorende trap, achterschot en klankbord; aan de voet een pelikaan met jongen, doophek, XVII en plm 1800. Koperen lezenaar en doopbekkenhouder 1792. Orgel 1744 met tribune. Orgel in 1744 gemaakt door A.A. Hinsz met Manuaal en Rugwerk en aangehangen pedaal. Twee hoge herenbanken langs trap bereikbaar. Dubbele bank met wapen Polman-Beninga. Twee dubbele banken. Overhuifd gestoelte plm 1800 met wapen Ebels-Steenhuis, beschilderd wapenmedaillon van Gerdt tho Dornum 1515. Zerk 1548, Zerk 1569, Zerk 15 met ridderfiguur, Zerk 1579, Zerk Pimperlinck 1660, Zerk Steenhuysen-Walta 1695-1723, Zerk Ebels-Steenhuis 1747, Zerk Cleveringa-Ebels 1828. 17e eeuwse houten kist met beslag. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 8247
Laatste wijziging: 2015-01-12 19:49:54.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Nicolaïkerk
Nicolaïkerk, met voor de toren het raadhuis
Nicolaïkerk, met voor de toren het raadhuis
Plaats Appingedam
Gebouwd in 13e-16e eeuw
Restauratie(s) 1948-1953
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  8247
Architectuur
Toren Uit 1835 (tweede)
Interieur
Orgel A.A. Hinsz, 1744
InZicht Appingedam 018.JPG
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Nicolaïkerk of Nicolaaskerk in de Nederlandse gemeente Appingedam is een romanogotische hallenkerk. Deze grootste kerk in de Groninger Ommelanden behoort tot de Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg.

Bouwgeschiedenis

Nicolaikerk met de in 1834 afgebroken toren op het cartouche van de Coenderskaart uit ca. 1675

De Nicolaïkerk staat aan de Wijkstraat, van oudsher de hoofdstraat van Appingedam. Het laat-renaissancistische Raadhuis uit 1630 is ertegenaan gebouwd.

Het oudste deel van de kerk dateert uit het begin van de 13e eeuw. Mogelijk heeft er op die plek al eerder een kerk gestaan. In 1225 werd een zaalkerk gebouwd, gewijd aan Maria. De groei die de stad Appingedam in de middeleeuwen doormaakte, zorgde er waarschijnlijk voor dat de kerk al in de tweede helft van de 13e eeuw werd uitgebouwd tot een kruiskerk met een westtoren. Het koor werd daarbij vergroot, maar werd in het begin van de 14e eeuw alweer verder uitgebouwd en kreeg toen een vijfhoekige afsluiting. In 1331 was de kerk nog aan Maria gewijd, maar enige tijd daarna moet Nicolaï (Sint-Nicolaas) de beschermheilige zijn geworden. In 1408 wordt zijn naam als eerste genoemd in combinatie met de kerk.

In de 15e eeuw werden de zijbeuken van de kruiskerk uitgebouwd tot de huidige hallenkerk. De uiteinden van de zijbeuken zijn nog goed te herkennen, doordat de uitbouw zich kenmerkt door grote gotische spitsboogvensters, terwijl de oorspronkelijke zijbeuken kleinere rondboogvensters hebben. De zijbeuken werden in het begin van de 16e eeuw afgesloten met een noorder- en zuiderkapel.

Na de Reductie van Groningen ging de rooms-katholieke Nicolaïkerk in 1594 over tot het protestantisme. Dit had gevolgen voor het interieur. Alle katholieke kenmerken verdwenen en de muren werden gewit. In de 17e eeuw kwamen er een rijk met houtsnijwerk bewerkte preekstoel (1665), een dooptuin en een aantal herenbanken.

De oorspronkelijke kerktoren werd in 1554 vervangen door een vrijstaande toren. Deze staat afgebeeld op het stadsbeeld van Appingedam op het cartouche onderaan de Coenderskaart en werd in 1834 wegens bouwvalligheid gesloopt. De huidige forse, maar niet hoge, klokkentoren dateert uit 1835 en meet 41 meter.

De kerk werd in de periode 1948-1953 gerestaureerd onder de verantwoordelijkheid van de architecten A.R. Wittop Koning en Rienk Offringa. In 2008 is in de Mariakapel een Archeologisch Informatiepunt gerealiseerd.

Fresco's

Het interieur met het fresco van de Quatuor Coronati in het vieringsgewelf

Tijdens de restauratie begin jaren 50 werden onder een dikke laag kalk enkele muurschilderingen in de kerk ontdekt. Besloten werd deze weer in het zicht te brengen. Het betreft onder meer een afbeelding van sint Nicolaas van Myra in het gewelf van het koor-apsis. In het oostelijk gedeelte van het vieringsgewelf staan de Vier Gekroonde Martelaren (Quatuor Coronati) afgebeeld: Claudius met een passer, Nicostratus met een winkelhaak, Castorius met een beitel en Symphorianus met een troffel. Tussen deze patroonheiligen van de middeleeuwse bouwgilden is een wapenschild in laat-gotische stijl geplaatst, waarvan het schild een aantal bouwwerktuigen[1] laat zien. De afbeeldingen worden gedateerd op het midden van de 15e eeuw.

Orgels

Hinszorgel uit 1744

De Nicolaïkerk bezit een in 1744 door Albertus Antoni Hinsz gebouwd tweeklaviers orgel, waarin orgelpijpen zijn verwerkt van het orgel van Daniël Bader en Anthoni Waelckens dat er sinds 1638 stond. Verbouwingen aan het instrument zijn verricht in 1810, waarschijnlijk door de orgelbouwer Heinrich Hermann Freytag. In 1842 heeft Petrus van Oeckelen de frontpijpen verwijderd en in 1884 hebben zijn zonen de dispositie veranderd. Toen de kerk vanaf 1948 werd gerestaureerd was het orgel gedemonteerd; in 1954 werd het weer opgebouwd.

In 1967-1970 onderging het orgel een algehele restauratie in de staat van 1744 door de firma Van Vulpen uit Utrecht. Verdeeld over het hoofdwerk en het rugpositief beschikte het vanaf dat moment over 20 registers. Daarna bracht Mense Ruiter in 1988 wijzigingen aan in de stemming en de tractuur.

Bij een grote restauratie in 2016-2017 door de orgelfirma Reil te Heerde wordt het aangehangen pedaal vervangen door een vrij pedaal, zodat de klank meer diepte krijgt en de repertoiremogelijkheden sterk worden vergroot. De ruimte voor de benodigde drie extra registers wordt gevonden achter het orgel, zodat de uitbreiding vrijwel aan het oog wordt onttrokken.[2][3]

In de Nicolaïkerk staat ook een eenklaviers koororgel, gebouwd in 1967 door de Utrechtse firma J. de Koff & Zn.

Luidklokken en carillon

Boven in de toren hangen drie luidklokken. In de oude toren hing al in 1620 een beiaard van elf klokken, vervaardigd door de klokkengieter François Simon. In de eerste decennia van de 19e eeuw mochten zij niet meer geluid worden vanwege de bouwvalligheid van de toenmalige toren. Zij kwamen vervolgens te hangen in de nieuwe toren van 1835, maar werden in 1911 vervangen door 25 klokken van John Taylor. Na wijzigingen in 1979, 1991 en 2000 telt het carillon nu 51 klokken.

Trivia

Zie ook

Literatuur

  • Peter Karstkarel: Alle middeleeuwse kerken. Van Harlingen tot Wilhelmshaven. Noordboek, Leeuwarden / Groningen, 2007. ISBN 978 9033005589

Externe link


Monumenten in de buurt van Nicolaïkerk in Appingedam

Nicolaïkerk, vrijstaande klokkentoren

Wijkstraat 34
Appingedam
Ten westen van het raadhuis werd in 1835 een toren opgericht bekroond door een open geleding met vrij hoge spits. Klokkenspel, waarvan 23 k..

Raadhuis van Appingedam

Wijkstraat 36
Appingedam
Raadhuis. In 1638 opgericht rechthoekig gebouw op een galerij beneden voor de waagruimte. Voor het schilddak een halsvormige top met schelpm..

Voorm. rechtbank

Wijkstraat 38
Appingedam
V.m. Rechtbank, 1844. Blokvormige pand onder omlopend zadeldak met hoekschoorstenen; middenrisaliet en hoeklisenen geleden de voorgevel waar..

Vijf traveeën breed pand met gootlijst met gesneden console onder schilddak met hoekschoorstenen

Wijkstraat 25
Appingedam
Vijf traveeën breed pand onder schilddak met hoekschoorstenen; gootlijst met gesneden consoles. Zesruitsvensters. In de tuin een XIXe eeuws..

Pand met verdieping en lage tweede verdieping onder diep zadeldak met achterhuis en tuinhuisje

Dijkstraat 32
Appingedam
Pand met verdieping en lage tweede verdieping onder diep zadeldak; het later ruw gepleisterde muurwerk van grote baksteen. Tevens achterhuis..

Kaart & Routeplanner

Route naar Nicolaïkerk in Appingedam

Foto's (2)