Meer dan 63.000 rijksmonumenten


ENKA: Fabrieksschoorsteen bij spinnerij in Ede

Nijverheid Industrie

Dr. Hartogsweg 3 A
6717LR Ede
Gelderland

Bouwjaar: 1927

(1 recensie)

Beschrijving van ENKA: Fabrieksschoorsteen bij spinnerij

Omschrijving onderdeel 3: FABRIEKSSCHOORSTEEN bij SPINNERIJ. Inleiding Aan de zuidzijde van het carré gelegen FABRIEKSSCHOORSTEEN (aangeduid onder nummer 3 op bijbehorende kaart), opgetrokken in 1927 in een stijl die invloeden vertoont van het Expressionisme. Eén van de twee fabrieksschoorstenen op het terrein, onder de werknemers aangeduid als "de dikke". De schoorsteen is gebouwd voor de afvoer van de spingassen. Over de daken en langs de gevels van de spinnerij en blekerij liepen grote buizen, die de spingassen transporteerden naar de schoorsteen. Oorspronkelijk was er geen afzuiging in de spinnerij en gingen de zuurdampen zo de lucht in. Daardoor stonden de spinners de hele dag in de spingassen. Men kreeg met name uiterst pijnlijke ogen, spinogen genoemd, waarbij dagenlang ieder licht aan de ogen pijn deed. Pas met de komst van afzuiginginstallaties en de afdichtingen van de spinmachines namen deze problemen af. De afvoerbuizen zijn alle nagenoeg verdwenen. In mei 1940 zou de schoorsteen neergehaald moeten worden, omdat hij het Duitse leger een te duidelijk baken zou bieden. Op 10 mei werden door de genie op ca. 25 meter hoogte reeds negen gaten geboord voor het aanbrengen van springstoffen. Wegens de snelle Duitse inval op deze eerste oorlogsdag werden alle soldaten weggeroepen en kon het werk niet voltooid worden. Vanaf de Grebbeberg probeerde de Nederlandse verdediging later nog een artilleriebeschieting, maar de granaten troffen geen doel. Omschrijving De schoorsteen is 82 meter hoog, heeft een ronde schacht met lichte valling en bestaat uit een overwegend in rode radiaalstenen opgemetselde buitenwand en een kunststof binnenpijp. De radiaalstenen hebben een kopbreedte van 16 cm. en zijn 8 cm. dik. De buitenwerkse doorsnede bedraagt aan de voet 10 meter en aan de kop 6,5 meter. Dergelijk grote afmetingen maakten het mogelijk om per uur 550.000m3 lucht af te zuigen. In de onderste zone zijn in reguliere rode verblendsteen als een soort mezekooien vijf langgerekte, rechthoekige kasten met openingen in de ronde schacht naar buiten uitgemetseld, noodzakelijk om een vlakke aansluiting met de afzuiging te kunnen bewerkstelligen. Deze kasten worden geschraagd door ambachtelijk gemetselde uitkragingen die evenals enkele eenvoudige, licht uitkragende lijsten in deze zone het muurwerk aanzienlijk verfraaien. De buitenwand verjongt zich naar boven bij de plint en ter hoogte van de kasten. In de plint aan de westzijde een diep gelegen inspectiedeur onder tweesteens strekken. Verder worden strengpersvormstenen toegepast als afdekkers op de plint en de kasten. Om de schacht zijn 30 ijzeren trekbanden aangebracht en onder de peervormig uitzwenkende kop bevindt zich een decoratieve tandlijst. In de ruimte tussen buitenwand en binnenpijp bevinden zich met betonnen kolommen ondersteunde bordessen en trappen. De binnenpijp is in 1986 geheel vernieuwd. Waardering De FABRIEKSSCHOORSTEEN is van algemeen belang: - het object heeft cultuurhistorische waarden als bijzondere uitdrukking van het industrialisatieproces in met name de Nederlandse kunstzijde-industrie, als illustratief exempel van het pionierskarakter van de bedrijfsleiding op bedrijfsmedisch terrein, en als curieus en belangwekkend voorbeeld voor de typologische ontwikkeling van fabrieksschoorstenen tijdens de tweede industriële revolutie; - het object heeft bouw- en architectuurhistorische waarde wegens de alleen in de schoorsteenbouw tijdelijk toegepaste trapeziumvormige radiaalstenen en de esthetische kwaliteiten van het ambachtelijke metselwerk in o.a. de uitkragingen, schoorsteenkop en sierlijsten; - het object heeft ensemblewaarden als functioneel onderdeel van de oorspronkelijke spinnerij en de hiermee verband houdende weloverwogen situering ten zuiden van het voormalige fabriekscarré uit 1919-1922. Het schoorsteensilhouet is daarnaast van bijzondere betekenis voor het aanzien van dit industrieel ensemble aan de spoorlijn Arnhem-Utrecht; - aangezien het overgrote deel van de bakstenen fabrieksschoorstenen reeds verloren is gegaan, is er, gelet op de toepassing van de reeds eerder gememoreerde steensoorten, decoraties en curieus uitgemetselde kasten, zeker ook sprake van een architectonische en typologische zeldzaamheidswaarde. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 527065
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen (1)

ENKA: Fabrieksschoorsteen bij spinnerij
5
Recensie door: ()
Dit is een foto van de andere schoorsteen die op het enka terrein staat
Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Het ENKA-poortgebouw in Ede (2010)

ENKA is de naam van een voormalig Nederlands bedrijf dat kunstvezels vervaardigde. De naam staat voor: Nederlandse Kunstzijdefabriek. De uitspraak van de letters NK leverde de afkorting eNKa op.[1] De eerste fabriek stond in Arnhem en werd in 1913 geopend. In 1922 kwam daarbij een fabriek in Ede.

Geschiedenis

In 1929 werd de naam, na een samengaan met het Duitse kunstvezelbedrijf Vereinigte Glanzstoff Fabriken (VGF), gewijzigd in Algemene Kunstzijde Unie (AKU).

ENKA bleef ondertussen een productnaam, bijvoorbeeld voor kunststof zemen. Deze werd in Nederland bekend door een reclamespot, waarbij een glazenwasser een steeds langere baard kreeg, maar de zeem "maand, na maand, na maand, na maand" zonder gaten bleef. De stem werd ingesproken door Rudi Falkenhagen.[2]

ENKA-verpakking

In 1969 werd na een aantal fusies de naam weer ingevoerd voor de kunstgarendivisie, die inmiddels vestigingen bezat in Drenthe, Noord-Brabant, het Ruhrgebied, de Verenigde Staten en Colombia.

Bedrijfsbezetting

De naam ENKA is onlosmakelijk verbonden aan de eerste bedrijfsbezetting in Nederland. Op 18 september 1972 bezetten de werknemers van ENKA-Breda hun bedrijf uit protest tegen een structuurplan van het moederbedrijf AKZO. Dat wilde het winstgevende bedrijf in Breda, de vroegere Hollandsche Kunstgaren Industrie, sluiten. De bezetting werd gesteund door het katholiek vakverbond NKV. Op 23 september werd de bezetting opgeheven nadat het structuurplan was ingetrokken. In 1982 werd de fabriek alsnog gesloten, voorafgegaan door de vestiging in Emmer-Compascuum. In 2002 ten slotte viel het doek voor ENKA-Ede.

Sloop in Ede

In april 2008 werd begonnen met de sloop van de ENKA-gebouwen in Ede, om er plaats te maken voor een nieuwe woonwijk. Een aantal karakteristieke delen van de oude bebouwing is rijksmonument en zal worden geïntegreerd in de nieuwe wijk.

Foto's

Externe link


Monumenten in de buurt van ENKA: Fabrieksschoorsteen bij spinnerij in Ede

ENKA: Schoorsteen bij ketenhuis

Dr. Hartogsweg 3A
Ede
Omschrijving onderdeel 1: SCHOORSTEEN bij ketelhuis. Inleiding Op de binnenplaats van het oude fabriekscarré gelegen FABRIEKSSCHOORSTEEN,..

ENKA: Westvleugel met poortgebouw

Dr. Hartogsweg 3A
Ede
Omschrijving onderdeel 2: WESTVLEUGEL met POORTGEBOUW. Inleiding De grote L-vormige westvleugel van de KUNSTZIJDEFABRIEK (aangeduid onder ..

ENKA: Bitterzoutmagazijn

Dr. Hartogsweg 3A
Ede
Omschrijving onderdeel 4: BITTERZOUTMAGAZIJN. Inleiding Ten zuiden van de westvleugel gelegen MAGAZIJN (aangeduid onder nummer 4 op bijbeh..

ENKA: Herinneringsbank

Dr. Hartogsweg 3A
Ede
Omschrijving onderdeel 5: HERINNERINGSBANK. Inleiding Voor de westvleugel gelegen GEDENKTEKEN uit 1938, in de vorm van een ZITBANK, vervaa..

ENKA: Fontein

Dr. Hartogsweg 3A
Ede
Omschrijving onderdeel 6: FONTEIN. Inleiding Voor de westvleugel gelegen GEDENKTEKEN, in de vorm van een FONTEIN met waterbak en omringend..

Kaart & Routeplanner

Route naar ENKA: Fabrieksschoorsteen bij spinnerij in Ede

Foto's (3)