Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Groenendaal: tuin- en parkaanleg in Heemstede

Tuin Park Landgoed

Glipper Dreef 209
2104WG Heemstede
Noord Holland

Bouwjaar: tweede helft 18e eeuw


Beschrijving van Groenendaal: tuin- en parkaanleg

Omschrijving onderdeel 8 HISTORISCHE PARK EN TUINAANLEG Groenendaal. De karakteristiek van Groenendaal bestaat uit zowel kleinschalige als zeer monumentaal aangelegde elementen in een schijnbaar natuurlijk bosgebied met een lichte tot flinke accidentatie. Groenendaal heeft noch een grote formele noch een grote landschappelijke aanleg gekend. De onderlegger van dit geheel vormt het oorspronkelijke binnenduingebied waaraan nog steeds de accidentatie in het terrein herinnert. Tot ongeveer het midden van de 18de eeuw heeft dit als onontgonnen duingrond bestaan, waarna de geleidelijke transformatie tot het schijnbaar natuurlijke bosgebied is ontstaan. M.a.w. de gehele bebossing en begroeiing is het gevolg van bewuste aanplant. Dit heeft geleid tot een bos met verschillende karakteristieke, open of gesloten, loof- of naald bos. Alhoewel in de loop der jaren veel aanplant verjongd is, zijn er ook nog oudere bospercelen, solitairen of boomgroepen aanwezig. Vanouds bevonden zich in het duingebied een drietal elementen, die historisch van belang zijn, en min of meer geïntegreerd zijn in de latere aanleg van de buitenplaats. Dit zijn: Kerkweg, die aanvangt op het terrein van Meer en Berg en via Groenendaal met een knik overgaat in de Doodweg, het slingerwater tussen het koetshuis en de huidige kinderboerderij is vermoedelijk een oudere sloot, die omstreeks 1772 als zodanig is vergraven. Ook de Molenweg was reeds in de 17de eeuw aanwezig. Nadat het huis Groenendaal in 1740 gebouwd was, is begonnen met de verfraaiing van het park. Van deze eerste aanleg resteren de Lindenkom (jaarringen 1755) met het naastgelegen bergje en bijbehorende zichtlijnen. Ook de grote zichtheuvel met bijbehorende zichtlijnen, waarop later het Belvedère werd gebouwd dateert uit de periode van de eerste aanleg (ca. 1765). Wat later werd het zogeheten Seringendal aan de voet van de heuvel aangelegd. Vervolgens werd pas in 1768, door Hope in 1767 eigenaar geworden, de eerste grote laan aangelegd, te weten de "Nieuwe Oprijlaan", zijnde de huidige Sparrenlaan, tegenwoordig met dennen beplant. Voorts de Adriennelaan, beplant met een vermoedelijk tweede generatie linden. Uit de late 18de eeuw dateren ook nog de volgende onderdelen: het weiland aangelegd op afgezande duingrond, omgeven door boomgroepen en een (in oorsprong kleinere) waterpartij (De lelievijver), de even ten westen hiervan gelegen uitzichtheuvel met bijbehorende zichtlijnen en ronde waterpartij (Kop en Schotel), de waterdel, een vergraving van een natuurlijke waterplaats en beplant met rododendrons. In de loop van de 19de eeuw zijn er nog een viertal lanen op Groenendaal bijgekomen. Dit is de derde grote rechte laan, de Torenlaan langs de noordzijde en voorts een drietal landschappelijke lanen waaronder de grote hoefijzervormige laan tussen Adriennelaan en Sparrenlaan. De romantische bouwsels die werden opgericht zijn ook successievelijk weer verdwenen. Met de ingebruikname van Groenendaal als openbaar wandelpark is er structureel weinig veranderd aan het park. Enkele elementen in de aanleg zijn verdwenen zoals het kleine 18de-eeuwse slingerbos ter plaatse van de huidige zandbak. Na de tweede wereldoorlog is er nog een belangrijke toevoeging gemaakt in de vorm van de Vrijheidslaan aan de noordoostzijde. Waardering De HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG GROENENDAAL is van belang als voorbeeld van een in de kern gaaf bewaard en in zijn soort uniek grootschalige parkbos met opvallende monumentale lanen naast vroeg landschappelijke kleinschalige elementen in de loop van de tweede helft van de 18de eeuw tot stand gekomen. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 522909
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Groenendaal
Ingang van het park, zomer 2013
Ingang van het park, zomer 2013
Coördinaten 52° 20′ NB, 4° 37′ OL

Groenendaal is een eeuwenoud wandelbos in de Noord-Hollandse gemeente Heemstede. Het bos vormt in totaal circa 80 hectare. Het voormalig landgoed Meer en Berg maakt tegenwoordig ook deel uit van het wandelbos. Tot 1913 maakte ook landgoed Bosbeek deel uit van het landgoed Bosbeek-Groenendaal; tegenwoordig is hier een verpleeghuis gevestigd.

Geschiedenis

Buitenplaats

In de 17e eeuw vestigden rijke kooplieden zich al in het gebied, dat toen nog bestond uit een aantal afzonderlijke landgoederen. Zij kochten het land eerst als investering; met zandafgraving verdienden zij geld, en de resulterende bleekvelden ook. Pas in de 18de eeuw ontstond de wens voor een buitenplaats, waar men naartoe kon vluchten als de kanalen in de stad (eerst Haarlem, later Amsterdam) begonnen te stinken in de zomer. In deze bloeitijd van de buitenplaatsen is de bekende tuin van George Clifford geplant bij de Hartekamp, en de Haarlemmerhout opnieuw geplant door Henry Hope.

Voor meer dan een eeuw, vanaf 1767, is het landgoed Groenendael in bezit geweest van de familie Hope, van de bekende Amsterdamse bank Hope & Co. In de tijd van John Hope (neef van Henry Hope) zijn de molens (windmolentje en later stoom-molen ernaast) gebouwd en de vijvers gegraven. Kenmerkend voor de Hopes was hun visie op uitgestrekte parken, waarschijnlijk overgenomen door hun vele Engelse relaties. Beide neven hebben veel aangrenzend land aangekocht om hun parken uit te breiden. Groenendaal strekte zich in die tijd uit tot aan de overkant van de Leidse trekvaart en tot aan het Haarlemmermeer. Ook is Bosbeek erbij geannexeerd, al heeft Jan Hope dit niet meer meegemaakt, want hij stierf in het jaar van aankoop, in 1784. Zijn zoon Adriaan Elias heeft de Belvedere gebouwd en de bekende walvisbank geplaatst.

Stoommachine

Bij het nog bestaande molentje is in 1781 in opdracht van toenmalig eigenaar John Hope een 'vuurmachine' geplaatst. Het was na Blijdorp-Rotterdam de tweede stoommachine in Nederland en bovendien de eerste in Nederland geconstrueerd, door de in Amsterdam woonachtige Fries R.L.Brouwer. Deze stoommachine diende om het water op te pompen en het hogere deel van het landgoed te bevloeien ter vervanging van de vijzel-windmolen die bij windstilte te weinig water opvoerde voor de vijvers, sloten en fonteinen van Groenendaal. Deze stoommachine is één van de uitzonderlijke voorbeelden geweest van technische innovatie op buitenplaatsen. Rond 1842 is de machine gedemonteerd en als schroot aan een Haarlemse sloper verkocht

20e eeuw

wandelkaart van Groenendaal

In 1913 is het bos van de Erven Van Merlen gekocht door de gemeente Heemstede, om te voorkomen dat het bos verkocht zou worden aan bollenboeren, die er een bollenveld van wilden maken. In de Tweede Wereldoorlog is een deel van het bos gekapt, deels door de bezetters, deels door particulieren in de hongerwinter. In 1948 is door de gemeente een groot deel van het naastgelegen landgoed Meer en Berg aangekocht. Door deze aankoop ontstond er één doorlopend wandelbos. In het park lopen tegenwoordig “grote grazers” rond, Schotse Hooglandrunderen die het gebied moeten onderhouden.

Het bevrijdingsmonument van Groenendaal.

In 1914 is de Vrijheidsdreef aangelegd ter herinnering aan de bevrijding in 1813 van de Franse bezetting. In 1948 is hier het Vrijheidsbeeld geplaatst, vervaardigd door de Haarlemse beeldhouwer Mari Andriessen. Dit beeld toont een vrouw die zich uit haar boeien losmaakt.

In Groenendaal heeft men tot drie keer toe een internationale Floratentoonstelling gehouden, in 1925, 1935 en 1953. Deze reeks Floratentoonstellingen was de voorloper van de Floriade.

In de loop der jaren zijn cultuurhistorische elementen als de koepel, schelpen-nis, walvisbank en Belvédère verdwenen. Bij de ingang van het tennispark Groenendaal is het in 1930 bij de Leidsevaart afgebroken stenen tolhek herplaatst met de heraldische wapens van Haarlem en Leiden, daterend uit 1695.

Literatuur

  • Groenendaal. Albumuitgave van de Vereniging Oud-Heemstede-Bennebroek (VOHB), 1978.
  • Hans Krol. Geschiedenis van het buitengoed Bosbeek en van het adellijk geslacht Van Merlen. Heemstede, VOHB, 1987.
  • Rob Hinse. Het Molentje van Groenendaal en de molens van Heemstede. Uitgave Gemeente Heemstede,2007.
  • Groenendaal van buitenplaats tot wandelbos. Boek uitgegeven door de Historische Vereniging Heemstede Bennebroek (HV-HB), 2013.

Externe links


Monumenten in de buurt van Groenendaal: tuin- en parkaanleg in Heemstede

Bosbeek

Glipper Dreef 209
Heemstede
Omschrijving onderdeel 1 HOOFDHUIS Bosbeek. Het pand wordt beschreven vanuit het gezichtspunt dat de noordwestelijke gevel de voorgevel i..

Landhuis Bosbeek: marmeren badkuip

Glipper Dreef 209
Heemstede
Omschrijving onderdeel 7: marmeren BADKUIP (Bosbeek). Ovaal marmeren bad met aan de korte zijden satermaskers met een handvat in de bek ge..

Groenendaal: moestuinmuur

Glipper Dreef 209
Heemstede
Omschrijving onderdeel 11: MOESTUINMUUR (Groenendaal). In oorsprong 18de- eeuwse grote moestuinmuur met vier zijden. Hiervan is de westel..

Groenendaal: Leids tolhek

Glipper Dreef 209
Heemstede
Omschrijving onderdeel 12: LEIDS TOLHEK (Groenendaal). Tolhek gedateerd 1695 dat oorspronkelijk stond opgesteld langs de Leidsevaart nabij..

Landhuis Bosbeek: park- en tuinaanleg

Glipper Dreef 209
Heemstede
Omschrijving onderdeel 2: HISTORISCHE PARK EN TUINAANLEG (Bosbeek). Overeenkomstig de beschrijving van het hoofdhuis wordt ook bij het par..

Kaart & Routeplanner

Route naar Groenendaal: tuin- en parkaanleg in Heemstede