Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Meelfabriek De Sleutels - kantoor met dienstwoning in Leiden

Gebouw

Oosterkerkstraat 18
2312SN Leiden
Zuid Holland

Bouwjaar: 1940


Beschrijving van Meelfabriek De Sleutels - kantoor met dienstwoning

Inleiding KANTOOR met DIENSTWONING, onderdeel uitmakend van het complex meelfabriek 'De Sleutels', gebouwd in 1940 uitgevoerd in een aan het Zakelijk Expressionisme verwante bouwstijl door architect B. Buurman en vormt een architectonisch geheel met de tegenover gelegen rijwielstalling. Tezamen markeren de twee gebouwen de toegnag tot het fabriekscomplex. Omschrijving Het door kubische volumen kenmerkende dubbelpand is gesitueerd aan de zuidzijde nabij de toegang van het fabrieksterrein en is uitgelegd op een samengestelde plattegrond, opgetrokken in baksteen (Noords verband) en telt twee en drie bouwlagen. De met een plat dak afgesloten delen bezitten in enkele gevallen een fors overstek. De gevels zijn boven het in rode baksteen uitgevoerde trasraam in gele baksteen gemetseld. De veelal tot vensterstroken geschakelde, samengestelde ramen, in oorsprong stalen vensters met stalen roedenramen, zijn alle gevat tussen een uitkragende kunststenen latei en vensterdorpel. De stalen vensters bestaan veelal uit meerruits ramen met in het midden geplaatste dubbele verticale roeden. Aan de noord- en noordwestzijde komt een perkje voor dat door een gemetselde plint, afgesloten door een rollaag wordt begrensd. Het is respectievelijk verbonden met het spaarbekken aan de pleinzijde en de dienstwoning. Als voorgevel wordt de zuidzijde beschouwd die is gericht naar de straat. De gevel wordt gekenmerkt door in hoogte verspringende bouwdelen waarbij het drielaagse haaks geplaatste bouwdeel de gevel domineert. Links tegen dit hoge bouwdeel bevindt zich de dienstwoning. Rechts, het langgerekte, onderkelderde, bouwdeel met een zich bijna over de gehele gevel uitstrekkend balkon op de eerste verdieping. De gevel van de dienstwoning bestaat uit twee vensterassen, met rechts een beglaasde deur en een venster op de verdieping. Links wordt de vensteras in beslag genomen door per bouwlaag een door stalen roeden ingedeeld, samengesteld venster. De linker zijgevel van de woning, waartegen een moderne aanbouw, is op een venster na blind. De achtergevel is evenals de voorgevel door twee vensterassen ingedeeld. De linker vensteras bevat begane gronds een deur met zijlicht en boven een venster. Rechts komt een samengesteld kozijn voor waarin dubbele tuindeuren en boven een identiek samengesteld raam als in de voorgevel. De gevel van het drie laagse bouwdeel wordt boven de reeks kelderlichten, die zich over de gevel naar het rechter bouwdeel voortzetten, eveneens door twee vensterassen ingedeeld. De linker as bezit in elk van de bouwlagen een reeds bij de dienstwoning genoemd samengesteld venster. Rechts wordt de as in beslag genomen door een over drie bouwlagen doorlopende vensterstrook. Het rechter tweelaags bouwdeel sluit alleen begane gronds aan met de uitgebouwde vensterstrook waarop een gemetselde borstwering van het bovengelegen balkon. Voor het overige is de gevel teruggerooid. De lintvensters in beide bouwlagen zijn aan elkaar gelijkwaardig maar waar begane gronds zeven ramen voorkomen, is op de verdieping in het linker venster een deur in de plaats gesteld. De vensteras rechts nabij de hoek van deze gevel bevat in elke bouwlaag een identiek venster. De linker zijgevel van het dubbelpand, die uit twee bouwdelen bestaat, gaat deels schuil achter het loof van bomen en bevat rechts de aangebouwde, reeds beschreven woning. Begane gronds komt links een later toegevoegd trapportaal voor dat onder meer leidt naar het kantoor en de directiekamer, alsook de luchtbrug die toegang geeft tot het riffellokaal. De gevel wordt door een of twee lintvensters met verschillende aantal ramen per bouwlaag geleed. De ramen zijn alle uitgevoerd met stalen kozijnen. Begane gronds komen naast het lintvenster, rechts nog twee lichtspleten voor en in de tweede bouwlaag twee lintvensters. In de derde bouwlaag komt naast een lintvenster geheel links nog een enkel venster voor. De achtergevel bestaat eveneens uit twee ongelijke bouwdelen. Het rechter naar voren springende kubische, drielaags bouwdeel onder een overstek, bezit aan de binnenplein zijde drie vensterassen, boven een plint waarin een kelderlicht. Met uitzondering van de begane grond in de middenas komt in elke bouwlaag een door stalen roeden ingedeeld raam voor. De linker zijgevel die haaks op het linker twee laags bouwdeel is geplaatst, bezit twee vensterassen waarvan de linker as bestaat uit per twee geschakelde ramen. Het linker tweelaags bouwdeel is behoudens het souterrain in opzet een herhaling van de voorgevel. Het souterrain bezit een vensterreeks met lekdorpels iets hoger dan het evenwijdig aan de gevel gesitueerde rechthoekige van keramische tegels voorziene spaarbekken (ten behoeve van de sprinklerinstallatie). Begane gronds komt een uitgebouwde vensterstrook voor. Geheel links is de gevel teruggerooid en bezit een vensteras met identieke ramen. De rechter zijgevel bevat de van de straat afgekeerde ingangspartij aan de oostzijde. Deze korte eindgevel bevat een in een tufstenen geprofileerde omlijsting geplaatste bronzen deur met deurruit onder een bovenlicht met rooster waarin twee gekruiste bronzen sleutels naar de naam van de fabriek verwijzen. In de nagenoeg oorspronkelijk bewaard gebleven interieurindeling komen nog enkele waardevolle onderdelen voor, waaronder in het trappenhuis een in travertin uitgevoerde vloer, en smeedijzeren stalen trapleuning en een draai(tocht)deur. In de directie- en directeurskamer komt een oorspronkelijke lambrisering alsook radiatorenkasten en parketvloer voor. In het souterrain bevond zich de kantine en zijn in de wasgelegenheden wasbekkens uit de jaren '50/'60 van de 20ste eeuw aanwezig alsook de nog steeds functionerend pomp-/machinekamer. De wasbekkens vallen vooralsnog buiten de bescherming omdat de 50 jarengrens nog niet is bereikt. Het trappenhuis aan de oostzijde van het gebouw is later ingebracht en is van ondergeschikt belang. Waardering Kantoor annex dienstwoning (1940), van algemeen belang als historisch functioneel onderdeel van het complex Meelfabriek 'De Sleutels' en vanwege de architectuur- en cultuurhistorische waarde als voorbeeld van een in hoofdstructuur gaaf bewaard gebleven dubbelpand in een evenwichtig geproportioneerde, van het Zakelijk Expressionisme afgeleide, bouwstijl met interieuronderdelen. Van stedenbouwkundige waarde vanwege de functionele en markante ligging ten opzichte van toegang en fabrieksgebouwen. Van ensemblewaarde in relatie met de overige complexonderdelen van de meelfabriek. Van belang als onderdeel van het oeuvre van de architect B. Buurman. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 522153
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Meelfabriek
Meelfabriek
Meelfabriek
Locatie Leiden
Geopend 1896
Gesloten 1988
Productie Meel

De Meelfabriek is een industrieel complex van dertien gebouwen op de hoek van de Oosterkerkstraat en de Zijlsingel in Leiden. Tot 1988 was op het terrein NV Meelfabrieken 'De Sleutels' v/h De Koster & CO. gevestigd. Deze meelfabriek was in de periode na de Tweede Wereldoorlog een van de grootste van Nederland.

De toekomst van het complex was na de sluiting van de meelfabriek in 1988 lange tijd onzeker. In 2000 werd het complex op de monumentenlijst geplaatst. Eind 2012 werd begonnen met de herontwikkeling naar een ontwerp van de Zwitserse architect Peter Zumthor. Na voltooiing zal het complex onder meer woonruimte, horeca, kantoor- en expositieruimtes omvatten.

Geschiedenis

De oorsprong van de meelfabriek is verbonden met twee personen. De eerste is Adriaan Koole, eigenaar van korenmolen De Oranjeboom, die in 1883 het terrein verwierf, een voormalig bastion aan de oostkant van het centrum van Leiden. In 1884 ging hij een vennootschap aan met Arie de Koster sr., handelaar in granen, zaden en meel. Samen zetten zij een voor die tijd uiterst moderne fabriek neer. Koole overleed in 1886, waarna de fabriek verderging onder de naam 'De Koster'.

In 1928 onderging de meelfabriek een volgende naamswijziging: "NV Meelfabrieken 'De Sleutels', v/h De Koster & CO." (kortweg: "De Sleutels"). Tussen 1928 en 1947 werden onder meer een molengebouw, een meelpakhuis, een schoonmakerij, twee nieuwe silogebouwen, een dienstwoning en een kantoor-laboratorium gebouwd. Na de Tweede Wereldoorlog maakte De Sleutels onder leiding van de latere politicus Hans de Koster een periode van grote bloei door. Eind jaren 50 voorzag de fabriek in de behoefte aan meel van naar schatting twintig procent van de Nederlandse bevolking.

De start van wat later Meelfabriek De Sleutels werd, betekende een belangrijke ontwikkeling voor de voedselvoorziening in Nederland.[1] Die was nodig omdat de bevolking zich sterk uitbreidde en steeds meer mensen naar de steden trokken omdat daar werk te vinden was. In tegenstelling tot de her en der door het land verspreide meelmolens die geheel afhankelijk waren van de wind, werkte de meelfabriek aanvankelijk op stoomkracht, later op elektriciteit waardoor een belangrijke schaalvergroting van de productie mogelijk was. Dit paste geheel bij de trend van die tijd, waarbij steeds meer (landbouw)processen gemechaniseerd werden. In de jaren 20 en 30 van de twintigste eeuw werd de maaltechnologie vooral uit Duitsland betrokken. Er kwam een moderne maalinstallatie van de bekende fabrikant MIAG in Braunschweig en een Duitse "Mühlenmeister" was verantwoordelijk voor de productie. Een dochter van deze Duitser, mej. Erna Hub, zou later tientallen jaren (ook tijdens de bezetting) als directiesecretaresse bij De Sleutels werkzaam zijn.

Na de bevrijding heeft Hans de Koster de wederopbouw van De Sleutels ter hand genomen. Vader Arie, inmiddels de 70 gepasseerd, deed op de achtergrond nog steeds mee. Door zijn contacten met de geallieerden wist De Koster grondstoffen voor de fabriek te bemachtigen en de benodigde voorrang bij de energievoorziening te bewerkstelligen, zodat De Sleutels spoedig weer in bedrijf kon. Zodra de bezettingsmachten in Duitsland de zaken enigszins op orde hadden, konden bij MIAG de nodige reservedelen voor de molens worden besteld -en betaald (het deviezenverkeer was in die tijd aan streng toezicht onderworpen). In de loop van de jaren 50 werd de maalcapaciteit van De Sleutels meer dan verdubbeld door de investering in een tweede, volledig nieuwe molen, afkomstig van de Zwitserse fabrikant Bühler. In die periode werden ook de eerste elevatoren in gebruik genomen, waarmee de tarwe uit de schepen kon worden opgezogen en naar het nieuwe, grote silogebouw gepompt. De afvoer van gereed product ging aanvankelijk nog steeds in meelzakken die op vrachtwagens werden geladen. Begin jaren 60 werd de eerste laadinrichting voor silowagens in gebruik genomen. Het met behulp van sleepbootjes door de Zijlsingel manoeuvreren van de met tarwe geladen lichters werd steeds moeilijker, omdat de schepen alsmaar groter werden.

In 1964 werd De Sleutels overgenomen door het Rotterdamse bedrijf Meneba. Hans de Koster bleef nog aan als directeur tot 1967. Meneba heeft de Leidse meelfabriek in 1988 vanwege overcapaciteit gesloten.

Complex

Noordzijde in 2013

Het complex bestaat uit dertien gebouwen, waaronder een ketelhuis, silo's, gebouwen voor meelbewerking, een pakhuis en een kantoor met dienstwoning en fietsenstalling. De meeste gebouwen zijn ontworpen door architecten van het Leidse Bureau Mulder in een eclectische, functionalistische en zakelijk-expressionistische stijl.

Meerdere branden, in 1891 en 1901, verwoestten de oudste gebouwen van het complex. Het oudste gebouw dat er nu nog staat, is het ketelhuis uit 1896. Dit gebouw heeft - net als een graansilo uit 1904 - een constructie van gewapend beton in combinatie met een ijzeren skelet. Deze constructiemethode was in die tijd net nieuw. Het ketelhuis van W.C. Mulder is mogelijk het vroegste voorbeeld in Nederland van een gebouw met een dergelijke constructie.

Tien van de dertien gebouwen van het complex zijn erkend als rijksmonument. De overige drie gebouwen waren te jong om op de monumentenlijst geplaatst te worden. Hiertoe behoort ook de blikvanger van het complex, een silo van dertien verdiepingen uit 1955. De andere twee gebouwen die geen rijksmonument zijn, zijn een silo uit 1960 en een magazijn annex werkplaatsengebouw uit 1978.

Herontwikkeling

Zijaanzicht vanuit de wijk in 2009

Na sluiting van de meelfabriek in 1988 lagen het terrein en de gebouwen erop er grotendeels ongebruikt bij. Meneba gebruikte het vooral als opslagplaats voor graan. Wat er uiteindelijk met de gebouwen op het terrein van De Sleutels moest gebeuren, was lange tijd onzeker. Het complex verdeelde de Leidse bevolking: een groot deel van de bevolking was voor volledige sloop, een ongeveer even groot deel was voor al dan niet gedeeltelijk hergebruik.

In 1996 werd een sloopaanvraag van Meneba afgewezen. De discussie over een bestemming voor het terrein duurde voort. De erkenning als rijksmonument in 2000 was een extra impuls voor hergebruik in plaats van sloop. In 2001 stelde de gemeente Leiden een aantal stedenbouwkundige eisen op. Zo moest het terrein opener en groener worden, met een groene verbinding tussen het Anker- en het Katoenpark, respectievelijk ten noorden en ten zuiden van het fabrieksterrein. Bovendien moest het water bereikbaar worden.

De nieuwe eigenaar van het terrein, Meelfabriek C.V. - een vennootschap van V.O.F. Meelhatten en de Leidse studentenhuisvester, SLS Wonen (nu onderdeel van DUWO) - trok uiteindelijk de Zwitserse architect Peter Zumthor aan voor de herontwikkeling van de Meelfabriek. In zijn ontwerp gaat Zumthor zo veel mogelijk uit van de industriële structuren van de meelfabriek. De façades zullen wel flinke veranderingen ondergaan.

Het ontwerp van Zumthor voorziet volgens het masterplan uit 2005 in 16.000 m² huur- en koopwoningen (lofts) en 7.400 m² studentenhuisvesting. Er zal een café-restaurant gevestigd worden aan de Zijlsingel, en boven op het complex komt een bar-restaurant. Er komt fitnessruimte en een gezondheidsclub, maar ook kantoor- en expositieruimte. Dit laatste sluit aan bij het huidige gebruik van enkele van de gebouwen, die onderdak bieden aan verschillende kunstenaars en kunstcollectieven. Ook moet er een hotel in komen met zo'n zeventig kamers.

Tegen het eind van 2012 zou begonnen worden met de verwezenlijking van een klein deel van het masterplan. Voor 2014 zou vervolgens de opening van een 'Spa & Wellness Center' op de agenda staan. Echter, per januari 2014 is nog niet begonnen met enig deel van het Masterplan. Naar verwachting zou de herontwikkeling in 2017 voltooid zijn. Gelet op de vertraging van de bouwstart is deze einddatum onwaarschijnlijk.

Op 11 september 2013 werd bekend dat de Gemeente Leiden garant zal staan voor rente en aflossing van een lening aan de projectontwikkelaar tot een maximum van een half miljoen euro en met een looptijd van vijf jaar. Voorwaarde is, dat de verbouwing voor 2015 begint.[2]

Kunst

Op de zijkant van een van de gebouwen, aan de kant van de Zijlsingel, is in 1992 een muurschildering van 17 bij 21 meter aangebracht: 'Hier zijn de Twee Kwadraten'. Deze gezichtsbepalende afbeelding is een fragment uit het beeldverhaal 'Over 2 vierkanten' van El Lissitzky. Het is een eerbetoon aan de kunstbeweging De Stijl, die in Leiden werd opgericht. Initiatiefnemers van het kunstwerk zijn Ben Walenkamp en Jan Willem Bruins, later de drijvende krachten achter de Stichting tegen-Beeld, bekend van de Leidse muurgedichten.

De Meelfabriek en de Wijkbewoners

De bewoners van de Oostelijke Binnenstad in Leiden die aan de voet van het complex wonen zijn niet enthousiast over de herinrichting van het gebied.

Zij vrezen voor een jarenlange bouw-, verkeers- en milieuoverlast en hebben geprocedeerd tegen de plannen.

Maar de Raad van State heeft in oktober 2007 het besluit om de Meelfabriek opnieuw tot ontwikkeling te brengen als onherroepelijk verklaard.

De bewoners hebben nu nog wel inspraak in de inrichting van de omgeving van het terrein, zoals de toekomst van de Speeltuin De Doorbraak.

Staat van het gebouw in 2013

Beelden van het gebouw uit het jaar waarin de herbestemming volgens plan zal beginnen

Trivia

In 2004 vormde het complex het feestterrein voor de viering van het 38e lustrum van de Leidsche Studenten Vereeniging Minerva.

Externe links


Monumenten in de buurt van Meelfabriek De Sleutels - kantoor met dienstwoning in Leiden

Meelfabriek De Sleutels - silo

Oosterkerkstraat 18
Leiden
Inleiding SILO, onderdeel uitmakend van het complex meelfabriek 'De Sleutels', gebouwd in 1904. De silo is gesitueerd aan de oostzijde van..

Meelfabriek De Sleutels - meelpakhuis

Oosterkerkstraat 18
Leiden
Inleiding MEELPAKHUIS, onderdeel uitmakend van het complex meelfabriek 'De Sleutels', gebouwd in 1937. Het meelpakhuis is uitgevoerd in een..

Meelfabriek De Sleutels - schoonmakerij

Oosterkerkstraat 18
Leiden
Inleiding SCHOONMAKERIJ, onderdeel uitmakend van het complex meelfabriek 'De Sleutels', gebouwd in 1937, in een bouwtrant met kenmerken va..

Meelfabriek De Sleutels - silo

Oosterkerkstraat 18
Leiden
Inleiding SILO, onderdeel uitmakend van het complex meelfabriek 'De Sleutels', gebouwd in 1937. De silo is gesitueerd op de hoek van de fab..

Meelfabriek De Sleutels - riffellokaal

Oosterkerkstraat 18
Leiden
Inleiding RIFFELLOKAAL (of miagmolen), onderdeel uitmakend van het complex meelfabriek 'De Sleutels', gebouwd in 1937. Het riffellokaal/mi..

Kaart & Routeplanner

Route naar Meelfabriek De Sleutels - kantoor met dienstwoning in Leiden