Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Zeemanlaboratorium in Amsterdam

Gebouw

Plantage Muidergracht 4
1018TV Amsterdam
Noord Holland

Bouwjaar: 1921-1922
Architect: Publieke Werken


Beschrijving van Zeemanlaboratorium

Inleiding In 1921-1922 tot stand gekomen natuurkundig LABORATORIUM op een naar het water van de gracht toe aflopend terrein aan de Plantage Muidergracht, als uitbreiding van het naastgelegen natuurkundig laboratorium (Plantage Muidergracht nr.6) van de Universiteit van Amsterdam uit 1880. Het nieuwe laboratorium werd eerst Physica genoemd, sinds 1940 Zeemanlaboratorium; thans is het niet meer als natuurkundig laboratorium in gebruik. Het op 18 juni 1923 geopende gebouw werd door Publieke Werken ontworpen in een door het Rationalisme en de Amsterdamse School beïnvloede stijl. In 1962-1964 is tussen de beide laboratoria door Publieke Werken een verbindend bouwvolume tot stand gekomen; voordien bestond er al een verbindingsgang, die echter tot 1957 gesloten is gehouden. Aan de NW -zijde grenst het laboratorium aan een plantsoen. Het gebouw dankt zijn latere naam aan professor Pieter Zeeman, Nobelprijswinnaar in 1902. Hij hield zich met name bezig met onderzoek naar de voortplanting van licht in bewegende materie, de deelbaarheid van atomen en de magneto-optica. Het naar hem genoemde Zeeman-effect manifesteert zich in de optica als een splitsing van de spectraallijnen van lichtende atomen of ionen, wanneer die blootgesteld worden aan een magnetisch veld. In verband met dit onderzoek zijn verschillende bijzondere voorzieningen in het gebouw nog aanwijsbaar. De voornaamste voorziening om het Doppler -effect bij licht te kunnen bestuderen waren de massieve betonblokken, die alle onafhankelijk van de rest van het gebouw zijn gefundeerd en daardoor geïsoleerd zijn van mechanische storingen. Het grootste blok [onder de huidige vergaderzaal], met een gewicht van 250.000 kg en een werkoppervlak van 6 bij 7,5 m, was bestemd om de grote tralieopstellingen te dragen, die Zeeman in het oude gebouw niet kon plaatsen, zoals bijvoorbeeld het tralie dat de Amerikaanse prof. H.A. Rowland in 1900 speciaal voor hem had gegraveerd op een spiegel met een kromtestraal van 6,5 m. De trillingsvrije vloeren waren nodig om de invloed van de omgeving tijdens experimenten uit te sluiten. Bij de constructie van het gebouw is geen gebruik gemaakt van staal of ijzer, dit in verband met de onderzoekingen naar de invloeden van magnetische straling. Bij de trap in de centrale hal bevond zich tot het vertrek van het fysisch laboratorium naar hun huidige vestiging op het Roeterseiland een fraai bronzen tralieraam, aangebracht als geschenk van laboranten en personeel aan Zeeman in 1921 ter gelegenheid van de 25ste verjaardag van de ontdekking van het Zeeman-effect. Het sierraam boven de ingang symboliseert de bestemming als optisch instituut. Mede door de vele symposia, demonstraties en werkbezoeken van internationaal befaamde natuurkundigen als A. Einstein en de vergaderingen van de Nederlandse Natuurkundige Vereniging, werd het laboratorium tot een van de belangrijkste concentratiepunten voor Nederlandse fysici. Omschrijving Op een rechthoekig grondplan tot stand gekomen gebouw onder geschakelde schilddaken met pannen en met souterrain, hoofdverdieping, eerste verdieping en zolders. De gevels zijn opgebouwd uit gemetselde rode baksteen in afwisselend koppen- en strekkenlagen. Bij het souterrain is bij de plint en de vlakke gevellijsten gebruik gemaakt van natuursteen; verder gebruik van natuursteen bij de vergaarbakken, benedendorpels, muurdammen tussen de vensters, de wenkbrauwlijst boven de vensters van de verdieping, de gevelbeëindiging en de afsluiting van risalerende geveldelen. De voorgevel aan de Plantage Muidergracht (straatzijde) heeft aan weerszijden van het middendeel een drie vensterassen brede risaliet. De vensters hebben een kruisvormig kozijn met tuimelramen aan de bovenzijde. In het midden de centrale toegang met dubbele eikenhouten deur met smalle lichten in portiek; boven de zware natuurstenen latei een zeszijdig venster met traliewerk voorstellende de breking van het licht. Hierboven een monochroom tegeltableau waarop in oorsprong de letters Laboratorium Physica waren geappliqueerd. Het hoger opgaande metselwerk van de eveneens drie vensterassen brede middenpartij heeft vlaggenmasthouders en een natuurstenen bekroning. Achtergevel aan de Plantage Muidergracht (grachtzijde) heeft een vier venterassen brede en hoger opgaande middenrisaliet geflankeerd door eveneens zijdelen van resp. links drie gekoppelde en rechts vier, twee maal twee gekoppelde vensterassen breed. Vensters met kruiskozijn en tuimelramen aan de bovenzijde. NW -zijgevel met fontein in het midden; waterbak op hoge voet in bassin met geprofileerde opstaande rand, doorlopende natuurstenen vlakke lijsten van het souterrain, omkadering met siermetselwerk en natuurstenen accenten waarin stadswapen van Amsterdam en aan weerszijden een gemetselde post met bouwbeeldhouwwerk. In de gevel verder enkelvoudige of gekoppelde vensters als omschreven. Interieur. Het portaal met trap leidt via dubbele tochtdeuren met oorspronkelijk beslag naar de centrale hal met tegelvloer. In de hal met vide en lichtkap verder zwart-wit geaderd marmeren plint, wandbekleding en trap. Tweetal radiatoren met dito marmeren omkleding en kettingschermen. Op de verdieping de oorspronkelijke bibliotheek met galerij aan drie zijden en kleine spiltrap. De boekenkasten, balustrade, kast e.d. zijn in de oorspronkelijke kleurstelling van groen, zwart en goud geschilderd. Tegelwerk onder de vensters geeft de plaats aan van de oorspronkelijke, nu niet meer aanwezige, radiatoren. De voormalige hoogleraarskamer van Zeeman, thans directiekamer, heeft nog de oorspronkelijke boekenkasten in rode en witte kleurstelling en radiatoren in betimmering met smeedijzeren bovenrooster. In de kelder verschillende ijzeren luiken naar kruipruimtes om de massieve betonblokken. Tegen de kap nog de enkele opbouw van een ventilatieschoorsteen. Waardering Voormalig fysisch laboratorium van de Universiteit van Amsterdam uit 1921-1922 van algemeen belang vanwege de cultuur- en architectuurhistorische en typologische waarde. Van belang voor de geschiedenis van de Universiteit van Amsterdam en voor de geschiedenis van de wetenschap in het algemeen en voor die van de natuurkunde in het bijzonder. Van bijzonder belang zijn de tastbare herinneringen in het gebouw aan het baanbrekende onderzoek van Nobelprijswinnaar Zeeman naar de verschijnselen in de optica. De fundering van de tot ver over de landsgrenzen beroemde tralie heeft een grote zeldzaamheidswaarde. De fontein en de vele oorspronkelijk interieuronderdelen, zoals in de bibliotheek en de voormalige werkkamer van Zeeman, maar ook de radiatoren met kettingschermen, vormen een belangrijke toegevoegde waarde. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 518497
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Zeemanlaboratorium
Het voormalige laboratorium in 2011
Het voormalige laboratorium in 2011
Locatie Amsterdam-Centrum, Plantage Muidergracht 4
Coördinaten 52° 22′ NB, 4° 55′ OL
Oorspr. functie natuurkundig laboratorium
Huidig gebruik appartementen
Start bouw 1921
Bouw gereed 1922
Opening 1923
Monumentstatus rijksmonument
Monumentnummer 518497
Architect Abel Kok
Detailkaart
Zeemanlaboratorium
Zeemanlaboratorium
Decoratieve elementen boven de ingang: een tegeltableau en een sierraam met een gestileerde lichtgolf en een stralenbundel gebroken door een prisma.
Decoratieve elementen boven de ingang: een tegeltableau en een sierraam met een gestileerde lichtgolf en een stralenbundel gebroken door een prisma.
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

Het Zeemanlaboratorium is een voormalig natuurkundig laboratorium aan de Plantage Muidergracht, nummer 4, in de Nederlandse plaats Amsterdam. Het laboratorium, dat hoorde bij de Universiteit van Amsterdam (toen Gemeentelijke Universiteit), kwam als Laboratorium Physica gereed in 1923 en was ontworpen door Abel Antoon Kok voor de dienst Publieke Werken van de Gemeente Amsterdam. Het laboratorium, waarvoor prof. Pieter Zeeman (1865-1943) intensief had geijverd, maakte een einde aan het ruimtegebrek in het eerder gebouwde natuurkundig laboratorium op Plantage Muidergracht 6 en was bovendien speciaal ingericht voor de nauwkeurige magnetische en optische experimenten die werden uitgevoerd in de groep van Zeeman. Daartoe waren onder meer enkele trillingsvrije tafels opgesteld, waarvan de grootste een massa van 250 000 kg had en bestemd was voor de tralie die de Amerikaanse fysicus H A. Rowland speciaal voor Zeeman had gegraveerd. In 1940 kreeg het instituut de naam van Zeeman.

Boven de ingangspartij bevindt zich een tableau met de tekst "ZEEMAN LABORATORIUM" en daaronder een raam met een gestileerde afbeelding van een lichtgolf en een door een prisma gebroken stralenbundel.

In de westelijke muur, aan het J.W. van Overloopplantsoen, is een fontein van John Rädecker ingebouwd.

In 2007 is, in het kader van het samenbrengen van de natuurkundige instituten op het Science Park, het gebouw door de Universiteit van Amsterdam afgestoten, en daarna omgebouwd tot appartementencomplex. Het gebouw is sinds 2001 een rijksmonument.

Bronnen

  • Kitty Roukens, “Het Zeemanlaboratorium”, Binnenstad 221 (2007), Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad.
  • Albert van Helden, “Pieter Zeeman”, in: Klaas van Berkel, Albert van Helden en Lodewijk Palm (red.), A History of Science in the Netherlands, Brill, Leiden (1999), p. 606-608
  • A.J. Kox, “Pieter Zeeman (1865-1943). Meester van het experiment.” in: J.C.H. Blom (red.), Een brandpunt van geleerdheid in de hoofdstad: de Universiteit van Amsterdam rond 1900 in vijftien portretten, p. 226
  • Monumentenregister, beschrijving van rijksmonument nr. 518497, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]

Monumenten in de buurt van Zeemanlaboratorium in Amsterdam

Laboratorium van de Universiteit van Amsterdam

Plantage Muidergracht 6a
Amsterdam
Inleiding Een in 1880 tot stand gekomen LABORATORIUM van de Universiteit van Amsterdam, die ook de opdracht tot de bouw gaf. Gebouwd als Ph..

Luthers Diaconiehuis: hoofdgebouw

Nieuwe Keizersgracht 570
Amsterdam
Omschrijving Groot blokvormig, geheel in baksteen opgetrokken hoofdgebouw, gebouwd in 1769-1771, met twee binnenplaatsen onderdeel van het ..

Uitbreiding Lutherse Diaconie

Nieuwe Kerkstraat 159
Amsterdam
Omschrijving Op een onregelmatige plattegrond en op een natuurstenen plint tot stand gekomen gebouw, onderdeel van het complex Luthers Diac..

Pand met klokgevel

Nieuwe Kerkstraat 153
Amsterdam
Pand met klokgevel (XVIIIc).

Gevel van de Hollandsche Schouwburg

Plantage Middenlaan 24
Amsterdam
Ruine van de Hollandsche Schouwburg (1892-1893, door C.A.Brombach). Gepleisterde gevel in enigszins klassicistisch-manieristische trant.

Kaart & Routeplanner

Route naar Zeemanlaboratorium in Amsterdam

Foto's (7)