Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Hartekamp, tuin en parkaanleg in Heemstede

Tuin Park Landgoed

Herenweg 5
2105MB Heemstede
Noord Holland


Beschrijving van Hartekamp, tuin en parkaanleg

Omschrijving HISTORISCHE PARK- EN TUINAANLEG van de historische buitenplaats Hartekamp is te onderscheiden in die rondom het hoofdgebouw (westzijde Herenweg I) en de overtuin (oostzijde Herenweg II). I. De parkaanleg ten westen van de Herenweg vertoont een tweetal hoofdelementen, te weten het monumentale open voorterrein met daarin de rondgaande toegangslaan door tuinarchitect L. Springer aangelegd en het door tuinarchitect J.D. Zocher sr. in landschappelijke stijl aangelegde deel achter het huis, waarin de grote cirkelvormige vijver het bindend element vormt. Hierbinnen worden restanten van de 17de en18de-eeuwse aanleg aangetroffen en een drietal kleinere deeltuinen uit het begin van de 20ste eeuw. Van de oorspronkelijk 17de-eeuwse aanleg van de buitenplaats resteert de zuidgrens met de grenssloten, die nog altijd een grillig verspringend verloop hebben. In het nagenoeg uiterste zuidwesten hiervan is een verhoging zichtbaar. Dit is het restant van de 18de-eeuwse heuvel die hier aangelegd was om het doolhof te kunnen overzien. Recent is de zichtas van het huis naar de Leidsevaart weer opengelegd. Het voorterrein, mogelijk ook door Zocher in landschappelijke stijl getransformeerd, vertoont een open karakter met een weids grasveld, waarin langs de randen enkele boomgroepen en solitairen. De oprijlaan, door Springer in 1902 aangepast aan de nieuwe vleugels van het huis vertoont de vorm van een halve ellips met aan beide zijden een identieke hekpartij. Het park achter het huis is aangelegd rondom de grote cirkelvormige slingervijver. In het midden hiervan bevindt zich een eiland, dat aan de westzijde met een nog oorspronkelijk hek afsluitbaar bruggetje toegankelijk is. Rondom de vijver is een stelsel van slingerpaden. Door het gehele park, voor en achterzijde worden veel oude bomen aangetroffen o.a. eiken, linden en platanen. Voorts zijn er een drietal kleinere deeltuinen, waarvan er twee door tuinarchitect H.A.C. Poortman zijn aangelegd. In 1909 werd even ten noordwesten van het huis de pergola gebouwd en werd dit deel in samenhang met de oranjerie opnieuw ingericht. Het bestaat uit een rechthoekig gazon, omgeven door een wandelpad en ingedeeld met enkele halfronde taxushagen, waarbinnen een zitbank staat opgesteld. Een tweede door Poortman aangelegde tuin bevindt zich direct ten zuiden naast het huis. De oorspronkelijke aanleg met een rosarium is verdwenen, maar de door een haag omgeven tuin is nog goed herkenbaar. Tenslotte bevindt zich een derde, vermoedelijk in de jaren 1930 aangelegde tuin ten noorden van de slingervijver. Deze bestaat uit een kleinschalige aanleg met een gevarieerde heesterbeplanting: het oostelijk deel heeft een aaneengesloten beplanting waartussen enkele smalle kronkelpaden met flagstones begeleid door rotsblokken en een zitje (bank) - en het westelijk deel met een verdiept rechthoekig grasveld omgeven door een muurtje van flagstones. II. De parkaanleg ten oosten van de Herenweg, de Overtuin, vertoont zich landschappelijk gezien in twee delen. Het noordelijk sterk geaccidenteerde en beboste deel en het zuidelijke, lager gelegen vlakke deel met enkele open ruimtes alwaar ook de moestuinen waren gesitueerd. In beide delen worden nog sporen van de 18de-eeuwse aanleg binnen het latere verlandschappelijkte park aangetroffen. In de eerste plaats is de oudste aanleg van de hoge heuvel - waarop oorspronkelijk het tuinhuis of de koepel stond - nog aanwezig. De zichtas tot aan het huis De Hartekamp is vrijwel geheel verloren door latere aanplant en begroeiing. Van de aanleg uit de tijd van Clifford (1709-1788) is nog herkenbaar: de Parnassusberg, het halfronde amphitheater, de kwartronde verhoogde vorm ter bescherming van de moestuinen in het zuidwesten en de twee gemetselde poortjes die de moestuin markeerden. Mogelijk is het kleine vijvertje een restant van de lange rechte vijver die hier lag. Waardering De HISTORISCHE PARK- EN TUINAANLEG is van algemeen belang vanwege - de betekenis van de aanleg voor de historie van de tuinarchitectuur en historische botani; - de landschappelijke aanleg met daarin nog herkenbare oudere formele elementen; - vanwege zijn plaats in het oeuvre van J.D. Zocher; - vanwege het werk van verschillende tuinarchitecten te weten Springer en Poortman; - vanwege de functioneel-ruimtelijke samenhang met de andere onderdelen van de buitenplaats. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 515653
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Hartekamp
Zicht op de Hartekamp van de Herenweg, in Heemstede
Zicht op de Hartekamp van de Herenweg, in Heemstede
Locatie Heemstede
Beheerder Landschap Noord-Holland
Monumentnummer 515575
Monumentstatus rijksmonument
Zicht op de Hartekamp van de Leidse trekvaart. Weinig blijft over van de 'Hortus Cliffortianus' zoals Linnaeus het toen kende.
Plattegrond van de Hartekamp in 1708.
Plattegrond Hartekamp met Overplaats tussen 1735 en 1760, kopie door L.A. Springer (1902) naar een origineel in slechte staat van G.L. Uhl

De Hartekamp, of Hartecamp is een buitenplaats in de gemeente Heemstede, gelegen vlak bij Bennebroek. Sinds 1952 is op de Hartekamp een instelling voor de zorg aan mensen met een verstandelijke beperking gevestigd. Landgoed de Hartekamp is een rijksmonument. De tuin is openbaar toegankelijk.

Geschiedenis

Aanvankelijk in de 16e eeuw een boerenhofstede met de Haarlemse familie Van Berkenrode als eigenaar en voor 1662 Thorenvliet geheten. De Amsterdamse koopman Hendrik Zeegersz. van de Camp, eigenaar van 1662-1666, geldt als naamgever door zijn familienaam te verbinden met de aanwezige herten. Hij kocht grond van Adriaen Pauw (1622-1697). Zijn stiefzoon Gillis erfde de boerderij en het land, maar kon niet aflossen en verkocht de Hartekamp aan zijn zwager, de dichter Jacobus Heiblocq die van 1680 tot 1687 eigenaar was.

Het eigenlijke huis is kort na 1692 gebouwd door de zoon van Jacob F. Hinlopen, Johan Hinlopen (1648 – 1709), die fortuin maakte als postmeester van het Antwerps Postcomptoir [verantwoordelijk voor exploitatie van de postroute Amsterdam-Antwerpen]. Die post- en passagiers-route zou vanaf de opening van de Leidse trekvaart in 1657 steeds meer per trekschuit gaan dan per diligence, waardoor de 'achtertuin' aan de Leidse vaart meer als 'voortuin' diende. Ook de latere bekend geworden 'Hortus', tussen de Herenweg en Leidsevaart is toen ontworpen, blijkens een kaart van de hofstede uit 1708 van landmeter M. Walraven. Hinlopen liet een geometrische tuin en oranjerie aanleggen.

Bankiersfamilie Clifford en Carl Linnaeus

Frontispies door Jan Wandelaar (1690-1759) van Linnaeus, C. (1738), Hortus Cliffortianus. De gravure toont Moeder Aarde, gezeten op een leeuw en een leeuwin, de sleutels tot de tuin in haar hand. Aan haar voeten een pot met Cliffortia en een plattegrond van de tuin van de Hartekamp.

Onder drie generaties van het Amsterdamse koopmansgeslacht Clifford kwam de Hartekamp tot grote bloei in de achttiende eeuw. Van 1709 tot 1788 is de Hartekamp eigendom geweest van George Clifford sr. (1657-1727), diens enige zoon George jr. en diens jongste zoon Pieter (1712-1788). De 'bloei' kwam mede dankzij de Zweedse botanicus Carolus Linnaeus die hier van 1736 tot 1738 woonde en werkte als lijfarts van George Clifford jr. en prefect van de tuin plus menagerie en natuurwetenschappelijke collecties (bibliotheek, herbarium, museum). Hier werkte hij ook aan diverse publicaties, waaronder zijn Hortus Cliffortianus (Amsterdam, 1738) waarin de plantencollectie op de Hartekamp beschreven wordt. In december 1772, tijdens een financiële crisis in Amsterdam als gevolg van de minder goede resultaten van de Engelse Oost-Indische Compagnie en de suikeroogst in Suriname, is bankierskantoor Clifford – en nog een aantal andere handelsondernemingen – failliet gegaan. In 1788 werd de Hartekamp door Pieter Clifford verkocht. In 1907 werd ten noorden van het landhuis het borstbeeld van Carolus Linnaeus geplaatst.

Latere jaren

Gedurende de 19e eeuw waren telgen uit de geslachten Brants en Van Verschuer eigenaar van het landgoed. De oorspronkelijk geometrisch aangelegde tuin werd eerst door J.D.Zocher sr. (1763-1817) en later door zijn zoon J.D. Zocher jr. (1791-1870) gewijzigd in een landschappelijke aanleg. Omstreeks 1902 zijn onder architectuur van prof. dr J.A.G.van der Steur de zijvleugels aan het buiten gebouwd; kort na 1921 gevolgd door de thans van de straat af zichtbare naar voren springende zijvleugels, naar een ontwerp van de Amsterdamse architect H.C.Berchtenbreiter.

Vanaf 1921 tot de Tweede Wereldoorlog maakte het buiten een nieuwe bloei door, dankzij mevrouw Catalina von Pannwitz-Roth, afkomstig uit Berlijn die over een rijke collectie oude kunst beschikte. De gevluchte keizer Wilhelm II bezocht vanuit Doorn 103 maal de Hartekamp. Ook prins Bernhard behoorde in die tijd tot de bezoekers. De Duitse Rijksmaarschalk en kunstverzamelaar Hermann Göring was weliswaar een minder gewenste bezoeker, maar dankzij de verkoop van enkele waardevolle stukken kreeg mevrouw Von Pannwitz een vrijgeleide naar Zwitserland en ontving zij de toezegging dat de Hartekamp nimmer door Duitsers zou worden bezet. Na de bevrijding zijn deze gerecupereerde kunstschatten in het Rijksmuseum terechtgekomen. De overige kunst is later ten dele in New York geveild en ten dele verhuisd naar de enige dochter Ursula, die intussen in het Engelse Salesbury woonde na haar huwelijk met de achtste graaf van Chichester John Buxton Pelham.

In 1952 stond het landgoed te koop en is het op 26 april 1952 aangekocht door de Broeders Penitenten uit Boekel, die hier een inrichting voor zwakzinnige jongens begonnen. Aanvankelijk in het hoofdgebouw, later in gebouwde paviljoens. Thans hoofdvestiging van de Hartekamp Groep, een instelling voor mensen met een verstandelijke of meervoudige beperking in de regio.

Beheer

Het groen op de Buitenplaats wordt vanaf 2012 beheerd door Landschap Noord-Holland. Deze stichting had al de Overplaats van de Hartekamp in beheer. Sinds lange tijd is het beheer nu weer in één hand.

Oplettende televisiekijkers herkennen de buitenkant van Hartekamp als Hotel De Rozenboom uit Goede Tijden, Slechte Tijden. De buitenplaats staat decor voor het fictieve hotel uit de soapserie.

Ook was de Hartekamp decor in de televisieserie Bernard schavuit van Oranje, in de serie moest het de achterkant van Paleis Soestdijk voorstellen, maar in werkelijkheid betrof het de achterzijde van de Hartekamp.

Literatuur

  • Lucia Albers, A.J. Kramer, J.L.P.M. Krol, I. van Thiel-Stroman. Het landgoed de Hartekamp te Heemstede. Heemstede, VOHB, 1982
  • Bob van 't Klooster. De Hartekamp Groep 1953-2003. Heemstede, 2003.
  • Hans Krol. Toelichting op kaart van hofstede de Hartekamp uit 1708. Heemstede, VOHB, 1999.

Monumenten in de buurt van Hartekamp, tuin en parkaanleg in Heemstede

Landhuis Hartekamp

Herenweg 5
Heemstede
Omschrijving HOOFDGEBOUW HARTEKAMP, hoofdonderdeel van het complex historische buitenplaats Hartekamp. De hoofdmassa van het huis bestaat n..

Hartekamp, twee hekpartijen

Herenweg 5
Heemstede
Omschrijving Twee identieke HEKPARTIJEN. De ellipsvormige oprijlaan wordt aan beide zijden gemarkeerd door een identieke hekpartij uit he..

Hartekamp, pergola

Herenweg 5
Heemstede
Omschrijving Een in 1909 door H.A.C. Poortman ontworpen U-vormige PERGOLA in witgeschilderd beton. Vierkante pilaren dragen het stelsel va..

Hartekamp, vaas

Herenweg 5
Heemstede
Omschrijving Als fontein gebruikte VAAS of bekken uit de tweede helft van de 19de eeuw, bestaande uit een groot rond bassin rustend op een..

Hartekamp, drie halfronde stenen tuinbanken

Herenweg 5
Heemstede
Omschrijving Drie halfronde stenen TUINBANKEN op een eenvoudig geprofileerde voet. Vermoedelijk vroeg-20ste-eeuws. Waardering TUINBANKE..

Kaart & Routeplanner