Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Voormalig internaat van de Kweekschool voor Zeevaart in eclectisch neo-renaissancistische trant in Leiden

Gebouw

Noordeinde 2 A
2311CD Leiden
Zuid Holland

Bouwjaar: 1878-79
Architect: C. Blansjaar en P.C. Lancel


Beschrijving van Voormalig internaat van de Kweekschool voor Zeevaart in eclectisch neo-renaissancistische trant

Inleiding Voormalig internaat van de Kweekschool voor Zeevaart, gebouwd in 1878-79 in eclectisch neo-renaissancistische trant naar ontwerp van C. Blansjaar en P.C. Lancel. In 1914 werd de Kweekschool voor Zeevaart omgezet in een Opleiding voor leerling-officieren bij de Koninklijke Marine, een opleiding die tot 1922 in Leiden bleef bestaan. Vervolgens werden er tot 1932 kustwacht-soldaten geschoold. Daarna had het gebouw nog diverse militaire en civiele functies. Het in 1885 bij de school opgetrokken ontspanningslokaal is inmiddels gesloopt, evenals het in 1914-1915 gebouwd bijgebouw met gymnastieklokaal. Het borstbeeld van Prins Hendrik, de erevoorzitter van de kweekschool, boven de hoofdentree is in 1879 geplaatst en was een gift van de Leidse burgerij. De oorspronkelijke indeling van het gebouw was voor een belangrijk deel geïnspireerd op de indeling van een schip. Het markante, vrijstaand bij het Galgewater gesitueerde gebouw maakt deel uit van het beschermde stadsgezicht. Omschrijving Vrijstaand, vanuit een rechthoekige plattegrond opgetrokken gebouw met drie bouwlagen onder met tuiles du nord (onderste dakschilden) en zinken roeven (flauw hellende bovenste dakschilden) gedekt mansardedak. Symmetrische gevels van baksteen boven een hardstenen plint, gietijzeren muurankers tussen de vensterbogen en accenten en speklagen van gele baksteen, pleisterwerk en kalkzandsteen bij de begane grond twee omlopende horizontale groeven in het metselwerk. Hoeken van de tweede en de derde bouwlaag gedeeltelijk inspringend. Decoratieve muurankers in de vensterzwikken in alle bouwlagen. Twee vensterassen brede voorgevel met middenrisaliet, waarin een -gewijzigde- entreepartij onder een rondboog met accenten van gele baksteen en in de boogtrommel een kleurrijk beschilderd reliëf met marine-en scheepvaartattributen, gekruiste Nederlandse vlaggen en oranjewimpels. Aan weerszijden van het middenrisaliet elk vier gevelopeningen per bouwlaag. Op de begane grond getoogde zesruits schuifvensters met geprofileerde wisseldorpels. Pal naast de entree vlakke, rechthoekige natuurstenen platen. Tussen eerste en tweede bouwlaag een geprofileerde cordonlijst en een doorgetrokken, gefrijnde waterdorpel. In het risaliet, aansluitend op de eveneens als piedestal fungerende sluitsteen van de rondboog, een medaillonvormige nis met sluitsteen en een bronzen buste van Prins Hendrik de Zeevaarder, ere- voorzitter van de school. Aan weerszijden van de buste vermelding van de naam van de prins in zandstenen platen. Boven de lijst die tevens de aanzetstenen van de vensterbogen met elkaar verbindt zijn twee scheepsankers diagonaal aan de gevel bevestigd. Aan weerszijden van het risaliet vier zesruits rondboogvensters met sluitsteen. Deze zijn verbonden met het geprofileerde onderste deel van een dubbele cordonlijst. Tussen deze lijstdelen op het risaliet "KWEEKSCHOOL VOOR ZEEVAART" in een gepleisterd veld. Onder de vensters siermetselwerk. Indeling en detaillering van de derde bouwlaag aan weerszijden van het risaliet vrijwel identiek aan die van de tweede bouwlaag. Gietijzeren roostertjes in het siermetselwerk onder de vensters. Middenrisaliet voorzien van twee rondboogvenster met smal penant. Sluitstenen verbonden met een profiellijst. Hierboven een fries van consoles die de geprofileerde gootlijst ondersteunen. Siermetselwerk tussen de consoles. Middenrisaliet bekroond door een boven de gootlijst staande bakstenen lucarne met zadeldak, twee rondboogvensters tussen fronton, hoeklisenen en vleugelstukken met voluten. Horizontaal deel van de frontonomlijsting onderbroken door een medaillon met een kop in hoog-reliëf. Aan weerszijden van deze gevelbekroning twee houten dakkapellen met met zink beklede wangen, die de oorspronkelijke zinken dakkapelletjes vervingen. Zuidelijke kopgevel als voortzetting van de voorgevel en gekenmerkt door vrijwel identieke detaillering. Links in de plint een stichtingssteen met "E.M.R. Juta. - oud 7 jaren - 3 october 1878". Vier vensters per bouwlaag. De middelste twee gekoppeld en voorzien van gepleisterd, wit geschilderde penanten met afgeschuinde hoeken in de tweede en de derde bouwlaag. Gepleisterd muurveld binnen de lijsten tussen de verdiepingen met "KWEEKSCHOOL VOOR ZEEVAART". Boven de gootlijst een opgemetselde dakkapel, kleiner dan die aan de voorzijde en voorzien van één segmentboogvormig venster met sluitsteen, obelisken op de vleugelstukken, geprofileerde houten daklijst en wangen van wit geschilderde, gepleisterde baksteen. Vrijwel symmetrische, plintloze achtergevel met middenrisaliet en vensters als die in de andere gevels. Op de begane grond van het risaliet een getoogde entreepartij met dubbele deur, op de eerste verdieping een dubbele deur met zesruitsramen, geprofileerd kalf en korfboogvormig bovenlicht met traceringen, en op de tweede verdieping twee rondboogvensters. Op de begane grond links van het risaliet van links naar rechts: een getoogd venster, een dubbele deur onder een getoogd tweeruits bovenlicht, een identiek tweede venster en een eveneens identieke tweede dubbele deur. Rechts van het risaliet van links naar rechts: een dubbele deur en drie vensters, eveneens alle getoogd. De vijf dakkapellen met openslaande ramen zijn als de vier boven de voorgevel, alleen de middelste is iets groter. De noordelijke kopgevel is vrijwel identiek aan de zuidelijke kopgevel,doch voorzien van twee boven hardstenen drempels staande gekoppelde deuren met getoogde tweeruits bovenlichten en een houten tussenstijl op hardstenen neut. Waardering Laat-negentiende eeuws voormalig internaatsgebouw van de kweekschool voor Zeevaart, van algemeen belang wegens cultuur- en architectuurhistorische waarde als uitwendig gaaf bewaard en representatief voorbeeld van een eclectisch-neo-renaissancistisch onderwijsgebouw met rijke, naar oorspronkelijke functie verwijzende detaillering, waaronder de boogvulling met zeevaartattributen en de portret buste van Prins Hendrik de Zeevaarder. Tevens van belang wegens situationele waarde wegens de beeldbepalende situering aan een plein en aan het Galgewater. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 515133
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Kweekschool voor Zeevaart
Kweekschool voor Zeevaart (vanuit het westen)
Kweekschool voor Zeevaart (vanuit het westen)
Locatie Noordeinde 2A te Leiden
Oorspr. functie Kweekschool
Huidig gebruik Kantoren
Start bouw 1878
Bouw gereed 1879
Bouwstijl Eclectische neorenaissance
Monumentstatus Rijksmonument
Monumentnummer 515133
Architect C. Blansjaar en P.C. Lancel
De voormalige ziekenboeg die behoorde bij de Kweekschool voor Zeevaart te Leiden. Nu in gebruik als woonhuis.
De voormalige ziekenboeg die behoorde bij de Kweekschool voor Zeevaart te Leiden. Nu in gebruik als woonhuis.
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

De Kweekschool voor Zeevaart in Leiden was tussen 1855 en 1914 een opleidingsinstituut voor de laagste rangen bij de Koninklijke Marine en tevens de naam van de gebouwen waarin deze opleiding was gehuisvest. Tegenwoordig wordt vooral het in 1879 opgeleverde hoofdgebouw - met de naam "Kweekschool voor Zeevaart" prominent op de voorgevel - als zodanig aangeduid. Dit pand is gelegen op de hoek tussen het Noordeinde, de Witte Singel en het Galgewater en is een rijksmonument dat in 2003 ten behoeve van een moderne herbestemming grondig werd gerenoveerd.

Opleiding

De particuliere instelling onder de naam "Kweekschool voor Zeevaart" werd in 1855 opgericht op voorspraak van Prins Hendrik. Zijn borstbeeld - een geschenk van de Leidse burgerij - is in 1879 boven de hoofdentree van het nieuwe hoofdgebouw geplaatst. Een commissie vormde het bestuur over de instelling, die werd ondersteund door een vereniging. Het doel was jongens uit behoeftige families via een baan bij de marine een kans in de maatschappij te geven en tegelijkertijd de personeelsvoorziening van de marine een impuls te geven. De kweekschool was daarmee van een geheel andere signatuur dan de Kweekschool voor de Zeevaart (mèt lidwoord) in Amsterdam, die opleidde voor het middelbaar en hoger kader bij de marine.

Blijkens artikel 31 van de statuten uit 1855 werden de kwekelingen onderwezen en geoefend [...] in uiteenlopende zaken, zoals daar waren: de kennis van de benodigde gereedschappen aan boord, de kennis van de ‘glazen en wachten’, het schoonschip maken, het knopen, het splitsen, het enteren, het roeien en pagaaien en niet te vergeten de kennis van de verschillende rangen aan boord van ’s Rijks oorlogschepen. Voor de praktijklessen beschikte de school over twee oefenmasten en een door de Minister van Marine beschikbaar gestelde kanonneerboot.

De opleiding werd ondergebracht in een pand bij de Witte Poort aan het Galgewater. Aanvankelijk woonden de jongens thuis, pas vanaf 1859 ging met de opening van een nieuw gebouw de wens van een internaat in vervulling. In 1879 werd dit pand nog eens uitgebreid met het huidige hoofdgebouw.

De kwekelingen werden lokaal ook wel aangeduid als de Jantjes van Leiden, wat geen negatieve betekenis had, in tegenstelling tot het gezegde waar Jan van Leiden zijn naam aan heeft gegeven zich ergens met een jantje-van-leiden van afmaken. Op de school bestond een strenge tucht en werden goede matrozen afgeleverd.[1]

Later gebruik door het Rijk

In 1914 kwam er een einde aan de kweekschool in de betekenis dat er een opleiding voor de lagere marine-rangen was gevestigd. Maar omdat het pand eigendom was van het Rijk en ter beschikking van de marine stond, bleef het marine-gerelateerde gebruik bestaan. In 1914 werd het gebouw in gebruik genomen als vooropleiding voor leerling-officieren bij de Koninklijke Marine. Vanaf 1922 tot 1932 was er een opleiding voor zeemiliciens (kustwacht-soldaten) ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het gebouw gevorderd door de Duitse Wehrmacht.

Na de oorlog bood het pand eerst onderdak aan het hoofdkwartier van de Mijnenopruimingsdienst (MOD). Nadat deze in 1948 naar Den Helder was verhuisd, vestigde de marine de Sociaal Medische Dienst in het gebouw. Toen die in 1973 vertrok, kwam er een einde aan het militair gebruik.

Gebouw

Het hoofdgebouw is in 1878-79 gebouwd in eclectische neorenaissancistische stijl naar een ontwerp van C. Blansjaar en P.C. Lancel. De plek is een voormalig bolwerk, waar in de 17e eeuw de molen van de familie van Rembrandt van Rijn gestaan zou hebben.

Het gebouw maakt sinds 1981 deel uit van het Rijksbeschermd gezicht Leiden. In 2000 werd het aangewezen als rijksmonument. In 2002-2003 werd het grondig gerenoveerd en sindsdien biedt het onderdak aan een advocatenkantoor.

De oorspronkelijke indeling van het gebouw was voor een belangrijk deel geïnspireerd op de indeling van een schip. Zo heeft de kap de vorm van een omgekeerde kiel. En doordat de kwekelingen sliepen in hangmatten konden de vertrekken snel van gebruik wisselen: eetzaal, slaapzaal of recreatiezaal.

Het in 1885 bij de school opgetrokken ontspanningslokaal is inmiddels gesloopt, evenals het in 1914-1915 gebouwd bijgebouw met gymnastieklokaal. Op de hoek van Weddesteeg en Galgewater staat nog de voormalige ziekenboeg die hoorde bij de kweekschool. Het pand is nu in gebruik als woonhuis.


Monumenten in de buurt van Voormalig internaat van de Kweekschool voor Zeevaart in eclectisch neo-renaissancistische trant in Leiden

Wittepoortkazerne, voorgevel met vijf traveeën, middenpartij door tympanon bekroond, in midden van het dak een schoorsteen

Noordeinde 2D
Leiden
Hoekpand Weddesteeg. Kazernegebouw, voorgevel met 5 traveeën, middenpartij door tympanon bekroond, in midden van het dak een schoorsteen.

Pand met fraaie lijstgevel, deels met oude roedenindeling, schuiframen

Noordeinde 4
Leiden
Pand met fraaie lijstgevel, deels met oude roedenindeling, schuiframen, 18e eeuw of ouder.

Pand met lijstgevel

Noordeinde 18
Leiden
Pand met lijstgevel, 18e eeuw.

Pand met lijstgevel, gepleisterd. Moderne onderpui

Noordeinde 20
Leiden
Pand met lijstgevel, gepleisterd. Moderne onderpui, 18e eeuw.

Pand met lijstgevel

Noordeinde 22B
Leiden
Pand met lijstgevel, 18e eeuw.

Kaart & Routeplanner

Route naar Voormalig internaat van de Kweekschool voor Zeevaart in eclectisch neo-renaissancistische trant in Leiden

Foto's (1)