Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Stadsgehoorzaal (het Leidse concertgebouw) in Leiden

Gebouw

Breestraat 60
2311CS Leiden
Zuid Holland

Bouwjaar: 1890-1891
Architect: D.E.C. Knuttel


Beschrijving van Stadsgehoorzaal (het Leidse concertgebouw)

Inleiding De stadsgehoorzaal (het Leidse CONCERTGEBOUW) werd in de periode 1890 tot 1891 gebouwd naar een ontwerp van de toenmalige gemeente-architect ir. Daniël Elisa Cornelis Knuttel (1857-1926), die een jaar later zou worden aangesteld als Rijksbouwmeester. Het ontwerp in een uitbundigke Neo- Renaissancistische bouwstijl, vermengd met elementen uit het Maniërisme en de Barok, is representatief voor deze periode in het oeuvre van Knuttel. Hij ontwierp tot ongeveer 1910 overwegend in de Neo-Renaissancistische bouwstijl. Binnen Knuttels oeuvre is de stadsgehoorzaal een bijzonder rijk gedecoreerd voorbeeld. Het gebouw verving de vorige stadsgehoorzaal die in 1889 op dezelfde locatie was afgebrand. Knuttel had op dat moment al ontwerpen klaarliggen voor een verbouwing van de oude stadsgehoorzaal, die te klein was. De gemeente had al een aangrenzend pand opgekocht voor deze uitbreiding. Na de brand koos de gemeente voor gehele nieuwbouw in plaats van het opknappen en uitbreiden van de overblijfselen. Ter inspiratie bracht Knuttel, samen met de directeur van de gasfabriek D. van der Horst, een bezoek aan het Gewandhaus in Leipzig, de Opera in Frankfurt, het Mellini-theater in Hannover en de Philharmonie in Berlijn. Met nog extra toegevoegde percelen, besloeg de nieuwe stadsgehoorzaal: de oude stadsgehoorzaal, een aangrenzend perceel aan de Breestraat, het perceel van het voormalige telegraafkantoor aan de achterzijde en het achter de Waalse kerk gelegen ijkkantoor (beide aan de Aalmarkt). De kosterswoning naast de Waalse Kerk werd tegelijkertijd door de aannemers van de stadsgehoorzaal, S. van Leeuwen en Iz. van de Kamp, opgeknapt. De stadsgehoorzaal maakt deel uit van het beschermd stadsgezicht. De voorgevel is een beeldbepalend onderdeel van de noordoostelijke gevelwand van de Breestraat. De achtergevel, Aalmarkt 7, is ontworpen in de stijl van de Neo- Hollandse Renaissance en staat in de gevelwand aan de zuidkant van de Rijn. Het beeldhouwwerk werd vervaardigd door het atelier Bourgonjon uit Den Haag. De deuren onder rondbogen op de begane grond zijn na enkele verbouwingen gemoderniseerd. Uit de lantaarns van de loggia ontbreekt het glas. Van het interieur zijn de Grote Zaal, Foyer en lijstwerk in de gangen authentiek bewaard gebleven. Verder is het interieur gemoderniseerd. Omschrijving Stadsgehoorzaal van twee bouwlagen (waaronder de bel étage) met een smaller deel van drieëneenhalve bouwlaag aan de Aalmarkt. Het deel aan de Breestraat wordt afgedekt door een afgeknot schilddak met grijze tuile du Nord-pannen. Bovenste dakvlakken met zink en roeven. De symmetrische voorgevel (zuidwest) aan de Breestraat is boven een hardstenen plint opgetrokken in rode baksteen met speklagen en rijk gedecoreerd met zandstenen beeldhouwwerk. Bij de ornamenten is onder meer gebruik gemaakt van rolwerk, casementen rozetten, diamantkoppen, maskers, schelpen, bollen en guttae. De gevel telt negen vensterassen, waarvan de middelste drie risaleren onder een zinken zadeldak met roeven. Dit risaliet is één verdieping hoger opgetrokken en heeft als doel de mogelijke eentonigheid van de gevel te onderbreken. Op de eerste verdieping een groot balkon op zuilen met dorische kapitelen, die voor de begane grond een zuilengalerij vormen. De galerij bestaat uit acht vrijstaande zuilen en vier driekwart zuilen tegen kolommen van de risaliet. Rolwerk op de zuilen. Balkon met tegelvloer en zandstenen balustrade, waarop bolle vazen met rolwerk. Op de verdieping rechtgesloten dubbele balkondeuren met bovenlichten in een lijst van zandstenen blokken. Kroonlijstjes op consoles boven de bovenlichten. Daarop tussen wangen en vazen, ronde nissen in vierkante vlakken, onder timpanen met abstracte schelpmotieven. De bel étage wordt afgesloten door een overstekende houten gootlijst op gebeeldhouwde consoles met koppen, een fries en een tandlijst. De risaliet wordt aan beide zijden begrenst door vierkante kolommen waarop gecanneleerde pilasters met ionische kapitelen, waarin muziekattributen. Op de eerste verdieping een loggia achter een driedelige arcade. De twee zuilen en twee halfzuilen eindigen in composiet kapitelen. Tussen de bogen geornamenteerde gietijzeren trekbalken met lantaarns. Gebeeldhouwde instrumenten in de zwikken van de bogen. De extra verdieping van de risaliet is smaller. De zijgevels zijn gedekt met leien in rensdekking. In de voorgevel een tweelicht met bovenlichten onder rondboogjes tussen twee rondboognissen, geflankeerd door halfzuilen. Daarboven een kroonlijst op consoles en een timpaan met het stadswapen. Op het timpaan een zinken lier en twee griffioenen. Aan weerszijden wangen met schelpmotieven en zinken vazen. De smalle achtergevel aan de Aalmarkt (noordoost) is opgetrokken over drieëneenhalve bouwlaag, onder een mansardedak met antracietgrijze Hollandse pannen. Een tuitgevel boven de middelste van de drie vensterassen doorbreekt de houten gootlijst. Het metselwerk van rode baksteen wordt verlevendigd door zandstenen waterlijsten en deels gebosseerde zandstenen aanzet-, sluit en sierstenen in de bogen boven de gevelopeningen. De entree bevindt zich links in de gevel. Rechts daarvan een verdiept gelegen begane grond en een entresol. De ingang bestaat uit een dubbele paneeldeur, onder een fronton dat is onderbroken door een bovenlicht. Op de begane grond een rechtgesloten driedelig venster en een dienstingang met een dubbele deur, beide onder zandstenen lateibalken. Op de entresol twee rondboogvensters met bovenlichten, boven zandstenen panelen met voluten. Rechtgesloten T-vensters onder korfbogen op de eerste verdieping. Siermetselwerk in de boogtrommels. Op de tweede verdieping zes smalle rondboogvensters met bovenlichten. Een korfboog op pilasters omvat de twee middelste vensters en vormt de aanzet van de tuitgevel. De pilasters steunen op consoles. In de geveltop een rondboogvenster met middenstijl en bovenlicht. Aan weerszijden van de geveltop, onder de gootlijst een fries van siermetselwerk. interieur Van het interieur zijn met name de gangen, grote zaal en de foyer op de eerste verdieping bewaard gebleven. In de gangen bepalen de paneeldeuren met oorspronkelijke deurposten het aanzien. In de grote zaal onder meer wandbetimmeringen met houten panelen en gepleisterde ionische pilasters; gepleisterde dorische zuilen, die het balkon ondersteunen; het balkon met panelen in de borstwering en aan de onderkant. De zuilen en pilasters staan op piedestals. Met name de kapitelen van de pilasters zijn voorzien van uitbundige decoraties met goudverf. De wanden van de foyer zijn geleed door een lambrisering, pilasters met kapitelen in de ionische orde, een kroonlijst op enkele en gekoppelde kraagstukken en deuren in rijk gedecoreerde deurposten. De lambrisering en deuren zijn voorzien van panelen. Aan weerszijden van de deuren pilasters met piedestals, ornamenten in de Neo-Lodewijk XVI stijl en composiet-kapitelen. Boven de deuren schelpversieringen en vazen. Ook in de foyer details in goudverf. Waardering De stadsgehoorzaal is van algemeen belang vanwege de cultuur- en architectuurhistorische waarde wegens de rijk gedecoreerde Neo-Renaissancistische bouwstijl met elementen uit het Maniërisme en de Barok. Bovendien is het ontwerp van belang binnen het oeuvre van Knuttel, waarin de stadsgehoorzaal representatief is voor de periode, maar dankzij de rijke decoratie een bijzonder plaats inneemt. In stedebouwkundig opzicht is de stadsgehoorzaal van belang vanwege de beeldbepalende ligging in de gevelwand aan de Breestraat en aan de Aalmarkt. Het exterieur is relatief gaaf. De grote zaal, gangen en voormalige foyer zijn nog zodanig in hun oorspronkelijke staat dat het interieur de architectuurhistorische waarde van het pand in hoge mate vergroot. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 515090
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Stadsgehoorzaal Leiden
De Stadsgehoorzaal van D.E.C. Knuttel anno 2009
De Stadsgehoorzaal van D.E.C. Knuttel anno 2009
Locatie Leiden
Gebouw
Monument status Rijksmonument
Monumentnummer 515090
Architect D.E.C. Knuttel
Gebouwd 1826
Officiële website
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

De Stadsgehoorzaal is een concertgebouw aan de Breestraat in Leiden. Het gebouw omvat naast de Grote Zaal een prachtige kamermuziekzaal, de Aalmarktzaal en een historische zaal aan de Breestraat, de Breezaal.

Geschiedenis

De gehoorzaal van J.W. Schaap

Leiden beschikt reeds meer dan twee eeuwen over een Stadsgehoorzaal. Het eerste gebouw met die naam bevond zich in de Lokhorststraat en werd behalve voor de muze ook gebruikt voor onder meer godsdienstonderwijs aan minvermogenden.

In 1826 werd de tweede Stadsgehoorzaal gebouwd. De aan de Breestraat gelegen linkervleugel van het Sint-Catharinagasthuis werd toen ingericht tot 'Stadsgehoorzaal'. Andere delen van het complex werden onder meer bestemd tot industrieschool en zetel van verschillende verenigingen voor wetenschap en kunst. De Grote Zaal mat 21 x 8,5 meter en de kleine zaal deed met haar breedte van slechts 5 meter haar naam eer aan. In de loop van de 19e eeuw voldeed dit gebouw niet meer. In 1871 kreeg gemeentearchitect Jan Willem Schaap de opdracht een nieuwe gehoorzaal te creëren, tegen het krappe budget van f 45.000,—. Deze nieuwe zaal voldeed aanvankelijk, maar al in 1889 werd zijn schepping verguisd als "tochtig, brandgevaarlijk en derhalve onbruikbaar". De gemeenteraad bleek ontvankelijk voor de aanhoudende klachten en besloot tot een verbouwing. Daartoe werd een pand ter linkerzijde aangekocht om te worden geïncorporeerd in het gebouw. Deze zaal werd in augustus 1889 door een grote brand verwoest.

Gezicht in de Grote Zaal voor de brand. Glasnegatief, ca. 1885.
Gezicht op de resten na de brand van 4 augustus 1889 (glasnegatief)


De opvolger van Schaap, de gemeentearchitect Daniël Knuttel, kreeg de opdracht ontwerpen in te dienen voor een nieuwe Stadsgehoorzaal. Samen met directeur D. van der Horst van de gasfabriek ondernam hij een studiereis naar onder meer het Gewandhaus in Leipzig, de Opera in Frankfurt am Main, het Mellinitheater te Hannover en de Berliner Philharmonie. Naar aanleiding van de nieuwe ideeën die zij meebrachten ontstond een discussie in de gemeenteraadsvergadering van 2 januari 1890. Verschillende raadsleden meenden dat een gebouw van zo grote allure vrij zou moeten staan. Raadslid Sturler suggereerde het Gravensteen af te breken en H.S. Jutta stelde voor de Waalse kerk te slopen. Anderen vonden dat een prijsvraag moest worden uitgeschreven.

De Grote Zaal in 1935

Het herbouwplan werd uiteindelijk op 24 april 1890 bij de raad ingediend. Reeds de volgende dag ging de eerste spade de grond in. Met de Waalse kerk werd afgesproken de achter de kerk gelegen consistoriekamer en de kosterij af te breken om plaats te maken voor een kleine zaal. In ruil hiervoor liet de gemeente aan de andere kant van de kerk een nieuwe consistoriekamer en kosterij bouwen. Aanvankelijk zat de bouw tegen. Resten van bebouwingen uit vroeger eeuwen vormden aanzienlijke obstakels. Toch werd al in de herfst van 1891 de bouw voltooid. Tegelijkertijd werd de 'Kasteleinswoning' aan de Aalmarkt nr. 7 opgeleverd. In dit gebouw woonden gedurende lange perioden beheerders van de Stadsgehoorzaal. De aanvoer van goederen en de artiesteningang verliep via dit pand.

De Stadsgehoorzaal is een imposant voorbeeld van neorenaissance-architectuur, dat in Nederland nauwelijks meer voorkomt. De voorgevel met de zuilengalerij geeft aan het gebouw een bijzondere allure. Versieringen en ornamenten zijn uitgevoerd in zink en zandsteen. Van het oorspronkelijke interieur (van na de brand in 1889) zijn onderdelen, zoals de lambriseringen en balkons in de Grote Zaal en het gehele interieur van de Breezaal tot op de dag van vandaag behouden gebleven.

Gedurende decennia werden vele aanpassingen en uitbreidingen aangebracht. De Grote Zaal werd voor allerlei uitvoeringen, voorstellingen en bijeenkomsten gebruikt. Tientallen jaren gaf het Residentie Orkest er zijn series abonnementsconcerten en ook het Concertgebouworkest trad regelmatig in Leiden op. In 1966 werd in de Grote Zaal een nieuw concertorgel geplaatst door de orgelbouwer Flentrop. Dit instrument heeft 23 registers met twee manualen en is voorzien van sleepladen met mechanische tractuur.

Restauratie en vernieuwing

Eerste fase

Het complex was, na tientallen jaren intensief gebruik voor vele doeleinden, dringend toe aan een structurele vernieuwing en uitbreiding met een kleine zaal. In 1996 werd de Stadsgehoorzaal ingrijpend gerenoveerd onder leiding van architect Kees Spanjers, ook verantwoordelijk voor de renovatie van de Beurs van Berlage in Amsterdam.

Uitgangspunten waren naast herstel, behoud en conservering openheid en verbetering van het comfort. De in de loop der tijd geheel dichtgezette gevel achter de zuilengalerij werd in oorspronkelijke staat hersteld, waardoor de karakteristieke negen bogen weer tot hun recht kwamen en de begane grond een veel lichter en opener aanzicht kreeg. Ook in het interieur van de Grote Zaal werd een aantal belangrijke verbeteringen aangebracht. De verdieping van de zaal en het (flexibele) tribunesysteem verbeterden het zicht op het podium. Door het verwijderen van de in de jaren zestig aangebrachte toneellijst werd de eenheid van podium en zaal hersteld en het podiumoppervlak vergroot. De plaatsing van een drietal lichtbruggen en de vernieuwing van de technische installatie betekenden een vergroting van het aantal gebruiksmogelijkheden. De comfortabele theaterfauteuils, de nieuwe kleuren en het sfeervolle sterren-plafond verrijkten het monumentale concertgebouw.

Het Adviesbureau Peutz Associés werd gevraagd te onderzoeken hoe de waardevolle zaalakoestiek van de Stadsgehoorzaal kon worden behouden na de renovatie. De NUON Zaal aan de Breestraatzijde bleef nog vrijwel geheel intact.

Tweede fase

Gevel Aalmarktzaal

In 2004 besloot de gemeente Leiden tot de uitvoering van de tweede fase van de renovatie, als onderdeel van het Aalmarktproject. Architectenbureau Van Mourik uit Den Haag maakte een ontwerp voor een moderne concertzaal met een nieuwe kleine zaal, foyers, kantoren en winkelruimte. Voor de nieuwbouw zijn de Aalmarktschool en de in 1962 gebouwde foyers afgebroken. De gevel van de oude school is met enkele wijzigingen herbouwd, omdat deze onderdeel uitmaakt van een beschermd stadsgezicht. Het rijksmonument Aalmarkt 7 werd intern geheel gestript en dient nu als aparte entree voor de Aalmarktzaal, de nieuwe kleine zaal. Op Open Monumentendag 12 september 2009 werd het geheel geopend.

Naamgeving

Nadat in 2009 was bekendgemaakt dat de Stadsgehoorzaal verder zou gaan onder de naam Stedelijk Concertgebouw Leiden, omdat City Concerthall Leiden internationaal beter te verkopen zou zijn,[1] werd de oorspronkelijke naam Stadsgehoorzaal een jaar later hersteld.[2]

Per 1 januari 2011 is de Stadsgehoorzaal Leiden gefuseerd met de Leidse Schouwburg tot Leidse Schouwburg - Stadsgehoorzaal. Naast deze overkoepelende benaming zijn de oude namen in gebruik gebleven.

Foto's vóór en na de brand

Externe links


Monumenten in de buurt van Stadsgehoorzaal (het Leidse concertgebouw) in Leiden

Gemeenlandshuis van Rijnland

Breestraat 59
Leiden
GEMEENLANDSHUIS van Rijnland: hoofdgebouw aan de Breestraat en achterbouw aan de Langebrug. Oorspronkelijk voorgevel 1598, verm. ontwerp va..

Waalse Kerk

Breestraat 62
Leiden
Waalse Kerk met consistorie en kosterswoning. Oorspronkelijk kapel van St. Catharina Gasthuis, sinds 1635 van de Waalse Gemeente. Consistor..

Pand met gepleisterde lijstgevel

Breestraat 57
Leiden
Pand met gepleisterde lijstgevel, 17e eeuw.

Winkel met bovenwoning gewijzigde voorgevel met sgrafittoreliëf in art nouveaustijl

Breestraat 65
Leiden
Inleiding WINKEL met BOVENWONING met omstreeks 1905 gewijzigde voorgevel met sgrafittoreliëf in art nouveaustijl. De gevel van de toenmal..

Breestraat 56: pand met bakstenen gevel met middentop trant Hendrick de Keyser, fijn metselwerk, natuursteenversieringen, gekoppelde Toskaanse pilaste ..

Breestraat 56
Leiden
Pand met bakstenen gevel met middentop trant Hendrick de Keyser, fijn metselwerk, natuursteenversieringen, gekoppelde Toskaanse pilasters, i..

Kaart & Routeplanner

Route naar Stadsgehoorzaal (het Leidse concertgebouw) in Leiden

Foto's (1)