Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Sterrewacht - kleine meetkoepel in Leiden

Gebouw

Sterrenwachtlaan 5
2311GW Leiden
Zuid Holland

Bouwjaar: 1877-1878
Architect: Petrus J.H. Cuypers


Beschrijving van Sterrewacht - kleine meetkoepel

Inleiding Het heliometergebouw (OBSERVATORIUM) is in 1877 ontworpen door Petrus J.H. Cuypers (1827-1921) en in 1878 voltooid. De 'Zunderman-koepel' is ontworpen in een Eclectische bouwstijl, die verwant is aan de Neo-Hollandse Renaissance. De apparatuur in het torenvormige heliometergebouw stond oorspronkelijk opgesteld in een cilinder met kegelbeëindiging. Deze top is inmiddels vervangen door een koepel. In de koepel staat momenteel een instrument uit 1947 opgesteld. Omschrijving Het heliometergebouw, is in rode baksteen opgetrokken over twee bouwlagen op een achthoekige plattegrond. Op deze torenvormige basis staat een ijzeren koepel. De gemetselde plint is afgedekt door een hardstenen lijst. Rechtgesloten schuifvensters met hardstenen waterdorpels, roeden en bovenlichten. Langs de bovenrand van de gevels siermetselwerk in een contrasterende kleur. De ingang bevindt zich aan de zuidkant in een iets risalerende zijde van de achthoek. De dubbele paneeldeur eindigt in een rondboog. Rond de deur hardstenen sierblokken. Rond de koepel staat een eenvoudig hekje. De koepel is vervaardigd uit geklonken platen ijzer. De koepel kan draaien en een deel kan openschuiven, waardoor de instrumenten naar buiten geschoven kunnen worden. Interieur In het heliometergebouw zijn onder meer bewaard gebleven: De hardstenen trap met houten treden en een ijzeren leuning rond een gemetselde achthoekige zuil met muurankers. De zuil strekt van de begane grond tot in de koepel en dient als ondersteuning voor de instrumenten. In de koepel verder een houten vloer, houten borstwering, de bediening van het draaisysteem van de koepel en de bediening om de koepel te openen. Onder deze ruimte nog een tussenvloer steunt op hardstenen kraagstukken. Waardering Het heliometergebouw is van algemeen belang vanwege de cultuurhistorische en architectuurhistorische waarde wegens de rol die het binnen het Sterrenwacht-complex heeft gespeeld in het onderwijs en in de sociaal-economische en historische ontwikkeling van Leiden alsmede wegens het ontwerp in een Eclectische bouwstijl met elementen uit de Neo- Hollandse Renaissance. Het gebouw is bovendien typologisch een uitzonderlijk voorbeeld in het oeuvre van P.J.H. Cuypers. Het heliometergebouw is beeldbepalend gelegen op het voormalige bastion, naast de Hortus Botanicus. Bovendien heeft het een hoge ensemblewaarde vanwege de ruimtelijke en functionele relatie met de andere gebouwen van het Sterrenwacht-complex. Het exterieur en interieur van het pand zijn vrijwel gaaf. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 515056
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Oude Sterrewacht
Oude Sterrewacht Leiden.png
Locatie Kaiserstraat 63 / Sterrenwachtlaan 11, 2311 GP Leiden
Coördinaten 52° 9′ NB, 4° 29′ OL
Oude Sterrewacht
Oude Sterrewacht
Website
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur
Oude Sterrewacht

De Oude Sterrewacht is het voormalige observatoriumgebouw van de Sterrewacht van de Universiteit Leiden.

Het gebouw is een rijksmonument en ligt op een markante locatie naast de Hortus botanicus Leiden op de kop van een voormalig bolwerk aan de Witte Singel. Het door architect Henri Camp ontworpen gebouw werd in 1861 in gebruik genomen.

Geschiedenis

Frederik Kaiser gaf al in 1854 een eerste ontwerp van een Sterrewacht in het tijdschrift Lectuur voor de Huiskamer. Zijn plan werd echter niet uitgevoerd, wel het voorstel dat beschreven is in het eerste deel der annalen der Sternwarte in Leiden, uitgegeven in 1868:

"De nieuwe sterrewacht is gebouwd midden tussen twee vleugels, waarvan de eerste de woning is van de directeur, de andere van de twee observatoren en de twee custoden, waarvan één instrumentmaker moet zijn. Een voornaamste vereiste is dat dit gehele personeel aan de sterrewacht woont en aan dat vereiste is voldaan. De sterrewacht zelf bevat ruime vertrekken voor elk der instrumenten, die gebruikt worden, voor de boekerij, voor de rekenkamers der observatoren en rekenaars, een collegekamer en een instrumentmakerswerkplaats."

De regering toonde zich echter ongenegen om in de staatsbegroting de post op te nemen voor de stichting van een sterrewacht. De politicus Jonkheer Daniël Théodore Gevers van Endegeest deed nu een beroep op het Nederlandse volk. Zowel studenten en hoogleraren van de Universiteit van Leiden, maar ook anderen, brachten een aanzienlijke som bijeen, waarvan een sterrewacht in Leiden gesticht kon worden. Pas toen, in 1856, werd door de minister van Binnenlandse Zaken Gerrit Simons de post op de staatsbegroting gezet.

In 1861 werd onder leiding van F. Kaiser een nieuw en groter observatorium gebouwd op een terrein dat gedwongen werd afgestaan door de Hortus botanicus. In de oude sterrenwacht konden slechts relatieve plaatsbepalingen van hemellichamen worden verricht. De nieuwe werd volgens Kaisers plan ook ingericht voor het uitvoeren van zogenaamde absolute, d.i. onafhankelijke bepalingen. Het werktuig daarvoor was de meridiaancirkel, een kostbaar instrument. Dit werd op 20 april 1861 ontvangen, gemaakt door de firma Pistor Martins te Berlijn, en was na verloop van weinig dagen op de daarvoor bestemde pilaren opgesteld. Naar Kaiser herinnert nog de naam Kaiserstraat, een straat tussen het Rapenburg en de Witte Singel.

De Sterrenwacht, in een afgesloten stuk van de Hortus, was een enclave in de stad Leiden. Het gebouw bevatte niet alleen werkkamers en koepels met telescopen, maar ook woningen van de hoogleraren en van enkele instrumentmakers, terwijl op het terrein nog enkele kleine woningen stonden die bewoond werden door (vrijgezelle) assistenten. Het geheel was een kleine, besloten leefgemeenschap die in stand is gebleven tot 1974, toen het instituut werd overgeplant naar een nieuw gebouw aan de Wassenaarseweg, ver uit het centrum.

Van 2009 t/m 2011 is het gebouw grootscheeps gerenoveerd. Het gebouw doet tegenwoordig dienst als collegeruimte voor de Rechtenfaculteit van de Universiteit Leiden. Aanvankelijk was het enkel bedoeld voor opleidingen en cursussen aan professionals zoals advocaten, maar door ruimtenood wordt in het gebouw ook geregeld lesgegeven aan de rechtenstudenten zelf. In de kelder is een bezoekerscentrum geopend, dat te bereiken is via de Hortus Botanicus. Er worden rondleidingen gegeven naar de antieke telescopen.

Belvédère Academia

Belvédère Academia is thans eigenaar van het gebouw en verhuurt het op absolute triple-net voorwaarden aan de universiteit. Deze NV heet voluit Belvédère Academia Leiden University N.V.. De NV Belvédère werd in 2011 op instigatie van het Leids Universiteits Fonds (LUF) opgericht. Het is een beleggingsinstelling die onder toezicht van de AFM te Amsterdam staat en aan tal van regels moet voldoen. Het doel was om obligaties onder de alumni uit te geven. Op deze manier konden de obligatiehouders een (tijdelijk) fiscaal voordeel behalen in de vorm van een extra heffingskorting tot 2013 plus een vrijstelling voor beleggingen in cultuurfondsen. Er was verder een relatief hoge rente van 3% en men kon aldus de Universiteit financieel nog steunen. De obligaties zouden eeuwigdurend zijn en niet worden afgelost. De verhandelbaarheid van de stukken was onduidelijk en zou buiten de Effectenbeurs om moeten plaatsvinden. Men had hierbij gekeken naar fundraising door universiteiten in het buitenland en gemeend dat dit hier ook zou aanslaan. Wegens een gebrek aan belangstelling is dit plan nog in het najaar van 2011 ingetrokken. Men heeft de wel geïnteresseerde alumni ter compensatie een kosteloos jaarabonnement op de Hortus aangeboden. Het betekent dat alle kosten voor onderhoud en instandhouding, verzekering, schoonmaak en belastingen en aansprakelijkheden en alle overige aan de gebouwen gerelateerde kosten voor rekening van de universiteit zijn. N.V. Belvédère Academia mag ongeveer een derde van de oude Sterrewacht gebruiken voor het houden van exposities, tentoonstellingen en andere museale activiteiten.[1]

Trivia

  • Het gebouw was een van de deelnemers aan het televisieprogramma BankGiro Loterij Restauratie 2007, waarin diverse monumenten de strijd aanbonden om een restauratiesubsidie, maar het viel buiten de prijzen.

Zie ook

Externe link


Monumenten in de buurt van Sterrewacht - kleine meetkoepel in Leiden

Gebouwencomplex van de Leidse sterrenwacht, gebouwd op een bolwerk aan de westzijde van de stad, dat daarvoor deel uitmaakte van de Hortus Botanicus

Sterrenwachtlaan 5
Leiden
Sterrenwachtlaan 5, 5a, 6, 7, 8, 9, onderverdeeld in Sterrenwachtlaan 5/5a, 6 en 7/8/9. Gebouwencomplex van de Leidse sterrenwacht, gebouwd..

Sterrewacht - heliometergebouw

Sterrenwachtlaan 5
Leiden
Inleiding De kleine meetkoepel (OBSERVATORIUM) is ontworpen in een Eclectische bouwstijl met elementen uit de Chaletstijl, daterend rond 19..

Woning directeur Universiteitsmanega. Voormalige gebouw van het Statencollege in voormalig Cellebroederklooster. Poort met paardehoofd, alles gepleist ..

Kaiserstraat 13
Leiden
WONING directeur Universiteitsmanega. V.m. gebouw van het Statencollege 1592 in v.m. Cellebroederklooster, 1620, verbouwd, 1800 opgeheven. H..

Pand met tuitgevel, met hardstenen stoeppalen

Kaiserstraat 11
Leiden
Pand met tuitgevel, 2e helft 17e eeuw, met hardstenen stoeppalen.

Achterzijde voormalige Statencollege

5e Binnenvestgracht 7
Leiden
Achterzijde v.m.Statencollege. Ingang Kaiserstraat tussen 13 en 15, verbouwd in 1620 door Hendrick Jacobszn.Staets.

Kaart & Routeplanner

Route naar Sterrewacht - kleine meetkoepel in Leiden

Foto's (1)