Meer dan 63.000 rijksmonumenten


De schaffelaar: hoofdgebouw in Barneveld

Kasteel Buitenplaats

Stationsweg 6
3771VH Barneveld
Gelderland

Bouwjaar: 1841
Architect: A. van Veggel

Top 100 monument

De schaffelaar: hoofdgebouw

Barneveld, landhuis "De Schaffelaar": het landhuis ontleent zijn naam aan een voorganger die is afgebrand. Even voor deze oude locatie werd in 1852 gestart met de bouw van het huidige landhuis, naar ontwerp van A. van Veggel, een zogeheten "Waterstaatsarchitect". Het park aan de voorzijde werd ontworpen door J.D. en L.P. Zocher terwijl de oude parkaanleg uit 1767 achter het huis ongemoeid is gelaten. In het fraaie, via een neo-gotisch ijzeren hek toegankelijke, park vallen de indrukwekkende verhoudingen en goede harmonie van het gebouw op, dat behalve toepassing van grote spiegelruiten als bijzonderheid, ook muurafwerking in rode baksteen tentoonspreidt, waardoor het aanzicht zeer levendig en decoratief is geworden. Het landhuis bevat zowel uit- als inwendig alle kenmerken van de op Engeland geinspireerde neo-gotiek: de gevels zijn voorzien van kantelen, hoek- en arkeltorentjes, balustraden, vensteromlijstingen en traceringen in Tudorvormen en het interieur vertoont rijk uitgevoerde stucplafonds met betimmering en schoorsteenmantels in dito uitmonstering. Als proeve van neo-gotiek is "De Schaffelaar" in Nederland ongeëvenaard qua stijlzuiverheid en bouwkundige staat, zowel uit- als inwendig. In die zin vormt het landhuis een gebouwd kunsthistorisch en cultuurhistorisch document dat nagenoeg volledig en uniek is. Bovendien wordt door deze mate van volledigheid een goed en helder beeld geschapen van de neo-gotiek in Nederland. Omdat het gebouw geheel en al is opgenomen in de omringende tuinaanleg is de landschappelijke waarde evident; al deze factoren in acht genomen, kan worden vast gesteld dat "de Schaffelaar" bijzondere cultuurhistorische waarde vertegenwoordigt.

Beschrijving van De schaffelaar: hoofdgebouw

HOOFDGEBOUW (De Schaffelaar). In opdracht van J.H. baron van Zuylen is in 1852 (zie gevelsteen ca. 1 meter boven het maaiveld) het huis gebouwd in Engelse neogotische stijl naar ontwerp uit 1852 van de Bossche -architect A. van Veggel, die zich echter sterk baseerde op een anoniem ontwerp uit 1841. Het huis werd ten zuidwesten van de oorspronkelijke bouwplaats (Koeweide), los van de bestaande formele aanleg, gesitueerd. Bij deze nieuwe situering werd uitgegaan van een zichtas in zuidwestelijke richting op de toren van de Hervormde Kerk van Barneveld. Tussen 1977 - 1981 is het huis, onder leiding van architect W.A. Heineman uit Velp, gerestaureerd. Hierbij is de toren, die na de tweede wereldoorlog was afgebroken, gereconstrueerd en het dak met oude Duitse leien vernieuwd. Het op haakvormige grondslag opgetrokken huis op een rustica plint bestaat uit een souterrain en twee bouwlagen met de meest representatieve en plastisch vormgegeven gevel aan de voorzijde -gericht op het dorp Barneveld- en de meer vlak vormgegeven gevels aan de zijkanten. De in baksteen opgetrokken gevels die door kantelen worden beëindigd, zijn alle geornamenteerd met als natuursteen aandoende, behakte en bepleisterde elementen, zoals vensteromlijstingen, daklijsten, pinakels, waterspuwers en waterlijsten die de verschillende bouwlagen markeren. Bij de restauratie 1977 - 1981 zijn een aantal van deze elementen vervangen door massief beton. Alle vensters zijn gevat in een omlijsting en kennen een robuuste roedentracering in Tudorvormen met een vierpas in het bovenlicht; alle kozijnen zijn geheel in gietijzer uitgevoerd. De symmetrisch ingedeelde voorgevel van vijf brede traveeën heeft een vooruitspringende middenpartij en iets risalerende zijdelen, die met een topgevel boven de daklijst uitsteken. De zijrisalieten worden geflankeerd door vierkante (loze) torens met spaarvelden en kantelen, terwijl de middenrisaliet voorzien is van arkels op de hoeken. Voor elk risaliet bevindt zich een driezijdige uitgebouwd, verdiepingloos erker/portaal. In de zijgevels van de middenrisaliet smalle vensters. De hoofdingang in de middenrisaliet is bereikbaar via het driezijdige portaal met centraal een omlijste Tudorboogvormige gevelopening geflankeerd door spitsboogvormige openingen; dit ritme/vormentaal herhaalt zich in de dubbele glazen toegangsdeur met een spitsboognis aan weerszijden. Het portaal wordt afgewerkt met een versierde daklijst en bekroond door een opgewerkte balustrade in vierpasmotief; daarboven een tweede balkon met kantelen en een tracering van driepassen ter afsluiting van de middenrisaliet. De erkers voor de zijrisalieten worden bekroond door kantelen (baksteen/natuursteen). De linker zijgevel van vier traveeën en de rechter zijgevel van vijf traveeën kennen een regelmatige vensterindeling. In het midden van de rechter zijgevel bevindt zich een door arkels geaccentueerde toegangspartij aan een bordes met dubbele toegangsdeur voorzien van bovenlicht in vierpasmotief gevat in een rechthoekige omlijsting. De kopsegevels aan de achterzijde zijn voorzien van blinde vensters (overeenkomstig het originele ontwerp); in het midden van de achtergevel een uitbouw van het trappenhuis, ook links daarvan. In het INTERIEUR is onder meer van belang de gaaf bewaarde oorspronkelijke plattegrond en ruimte-indeling met op de as een centrale hal en trappenhuis van elkaar gescheiden middels een dwarsgang, hal en gang met marmer en de gaaf bewaarde aankleding in Tudor/neogotische stijl die in het hele huis is doorgevoerd (NB de afwerking is niet geheel voltooid): de hal met gestucte hanggewelfjes, twee muurtafels, op overgang hal naar gang een raamwerk met drie bogen oorspronkelijk met glas-in-lood, het trappenhuis met balustrade; rijk gedecoreerde kamers met stucplafonds, betimmering/lambriseringen en marmeren schoorsteenmantels; vensterkozijnen van gietijzer bekleed met houten belegstukken; deels gehoute paneeldeuren en posten. In het souterrain is een waterkelder en dienstruimten die met baksteen overwelfd zijn. Waardering HOOFDGEBOUW (De Schaffelaar) van algemeen belang: - vanwege de ouderdom; - vanwege de voor Nederland vrijwel unieke vormgeving van Engelse neogotische stijl; - vanwege het bijzondere materiaalgebruik -combinatie van baksteen, behakte en bepleisterde baksteen, gietijzer- en de ornamentiek; - vanwege de samenhang en gaafheid van het in- en exterieur en de gaaf bewaard gebleven ruimte-indeling en aankleding van het interieur; - vanwege de beeldbepalende ligging in de tuin- en parkaanleg en ten opzichte van de dorpskern van Barneveld (oriëntatie op de toren van de Hervormde Kerk); - vanwege de functioneel-ruimtelijke relatie met de andere onderdelen van de buitenplaats. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 513548
Laatste wijziging: 2015-01-12 19:49:54.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Huize De Schaffelaar, februari 2007
Het kasteel in 1794, vastgelegd door Hermanus Numan
Huize De Schaffelaar, eind 19e eeuw
De Koewei
De Oranjerie van het kasteel
Joods monument naast huize De Schaffelaar

Landgoed Schaffelaar is een park met landhuis in Barneveld. Het landhuis dateert van rond 1850 en wordt gezien als het belangrijkste Nederlandse landhuis in de neo-tudorstijl. Plaatselijk wordt het Kasteel De Schaffelaar genoemd. Het behoort tot de Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg.

Geschiedenis

Ontstaan

Op hetzelfde landgoed, ongeveer 250 meter in noordwestelijke richting, stond in de zestiende eeuw op de Koewei een huis, dat eerst Hackfort en later Schaffelaar (als eerbetoon aan Jan van Schaffelaar) werd genoemd. De oudst bekende bezitter van dit kasteel was Floris van Hackfort, die leefde voor 1600. Rond 1585 werd het kasteel - toen nog met een slotgracht omgeven - verwoest door de Spanjaarden. Via Floris' kleindochter Geertruid Hackfort, dochter van Johan van Hackfort en Gerarda van Delen, kwam het landgoed met nieuw huis in handen van haar echtgenoot Nicolaas Vijgh (overl. 1663) en vervolgens vererfde het op de adellijke familie Van Essen tot Helbergen. Dit kwam doordat Geertruid Agnes Vijgh, vrouwe van de Schaffelaar (en de kleindochter van Nicolaas Vijgh, dochter van Charles Vijgh en Johanna Vijgh) in 1698 trouwde met Lucas Willem baron van Essen tot Helbergen (1643-1701). Hij was burgemeester van Harderwijk.[1] Het pand werd in 1767 in opdracht van Van Essens gelijknamige kleinzoon Lucas Willem baron van Essen (1739-1791, begraven in de Grote Kerk te Barneveld), met een voor Gelderland ongekende stijl en luxe herbouwd.[2] De tuin werd ontworpen door een leerling van André le Nôtre, ontwerper van de paleistuinen van Versailles. Aangezien Van Essen geen kinderen had, werd bij het overlijden van zijn weduwe, de dichteres[3] Margriet de Cocq barones Van Haeften in 1793, het kasteel publiekelijk geveild door de erfgenamen. Dit waren twee kleinkinderen van de tante van Van Essen, namelijk het echtpaar, tevens neef en nicht Jan Arend baron de Vos van Steenwijk (1746-1813) en Conradina Wilhelmina van Isselmuden tot Paaslo (1746-1796).[4]

In 1800 brandde het huis af.[5] In 1808 kocht Jasper Hendrik baron van Zuylen Van Nievelt (1751-1828), ambtsjonker van Barneveld en maire aldaar, het landgoed, dat in 1828 op zijn gelijknamige neef (een kleinzoon van zijn broer) overging.[6] Deze maakte in 1840 plannen voor een nieuw huis in classicistische trant. Deze plannen werden gewijzigd tot een huis in neogotische trant. Dat gebeurde in 1852, het jaar waarin Van Zuylen van Nievelt (1808-1877) in het huwelijk trad met Jeanne Cornélie barones Van Tuyll van Serooskerken (1822-1890).[7] Jasper Hendrik van Zuylen van Nievelt was een broer van Gerrit Willem van Zuylen van Nievelt die burgemeester van Barneveld werd. Op 1 april 1852 legde opdrachtgever Jasper Hendrik baron van Zuylen van Nievelt de eerste steen voor een nieuw landhuis, zo'n 250 meter dichter bij het dorp. De architectuur van deze nieuwe 'De Schaffelaar' is van de hand van A. van Veggel. Het pand werd door verscheidene mensen, waaronder bovengenoemde baron Van Zuylen bewoond, maar in 1935 werden de kosten zo hoog, dat er slechts van tijd tot tijd mensen waren die zich het landhuis konden veroorloven. Het werd niet meer permanent bewoond.

Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw door de Duitse bezetter gebruikt als reserveringskamp, om joodse Nederlanders die volgens het Plan-Frederiks van maatschappelijk belang waren, te interneren. De betreffende Joden hadden bijvoorbeeld in de Eerste Wereldoorlog aan Duitse zijde gevochten, of waren lid geweest van de NSB. Het kamp werd voorgedaan als een liefdadigheid, maar in feite werd het gebruikt om ervoor te zorgen dat Joden minder gauw zouden onderduiken en zouden proberen hun 'recht' te verdedigen bij de regering. Op deze manier werd het de bezetter vergemakkelijkt om Joden te arresteren en te deporteren naar vernietingskampen. In het kamp zaten tussen december 1942 en september 1943 ongeveer 450 Joden geïnterneerd. Andere, soortgelijke kampen waren Huize De Biezen te Barneveld en Villa Bouchina te Doetinchem.

Nadat de Joden op transport naar Theresienstadt waren gesteld, werden er in De Schaffelaar bejaarden ondergebracht die wegens bombardementen de Randstad waren ontvlucht. Vervolgens huisvestte het gebouw na de oorlog achtereenvolgens een revalidatiecentrum voor oorlogsinvaliden, de Stafschool Bescherming Bevolking, een typeschool en een sportschool.

Huidige omstandigheden

In 1967 verkocht de toenmalige eigenaresse, de achterkleindochter van Jasper Hendrik baron van Zuylen van Nievelt, J.L.A. Clifford Kocq van Breugel-barones van Nagell, vrouwe van Schaffelaar het "kasteel" voor het symbolische bedrag van fl. 1,- aan de gemeente Barneveld. Het landgoed eromheen werd eigendom van Het Geldersch Landschap. De gemeente liet het vervolgens in de periode september 1977 tot december 1979 volledig restaureren en in 1987 werd er een door oud-gevangene Ralph Prins ontworpen monument onthuld, waarna het tot 2002 werd gebruikt als huisvesting voor buitenlandse studenten. Anno 2010 wordt het kasteel als zalenaccommodatie gebruikt en verhuurd voor feesten en partijen en huwelijksvoltrekkingen.

Het Schaffelaarsebos

Het Schaffelaarsebos, de tuin en de zogenaamde Koewei zijn in 2005 opgeknapt door Het Geldersch Landschap. De Oranjerie is herbouwd en wordt als restaurant gebruikt. De totale oppervlakte van het landgoed bedraagt 94 hectare.

Externe link



Monumenten in de buurt van De schaffelaar: hoofdgebouw in Barneveld

De schaffelaar: park en Koewei

Stationsweg 6
Barneveld
HISTORISCHE TUIN- EN PARKAANLEG behorende tot de buitenplaats De Schaffelaar. Het deels in detail en in structuur gaaf bewaarde park van De ..

De schaffelaar: toegangshek

Stationsweg 6
Barneveld
TOEGANGSHEK. Aan de Stationsweg staat een 19de-eeuws (XIXc) gietijzeren hek in neogotische stijl staande op een brug met gebogen bakstenen k..

De Schaffelaar: stuw, sluis en duiker

Stationsweg 6
Barneveld
STUW, SLUIS EN DUIKER. De waterhuishouding op de buitenplaats wordt onder andere geregeld door deze drie 19de-eeuwse onderdelen, waarvan de ..

De Schaffelaar: tuinsieraden

Stationsweg 6
Barneveld
TUINSIERADEN. De 18de-eeuwse formele aanleg was met een collectie tuinsieraden verrijkt, hiervan zijn enkele beelden en fragmenten over. Een..

De Schaffelaar: koetshuis

Stationsweg 4
Barneveld
KOETSHUIS. Terzijde van de toegangslaan staat het koetshuis uit de eerste helft van de 19de eeuw. Restauratie 1978. Tegen het gebouw is een ..

Kaart & Routeplanner

Route naar De schaffelaar: hoofdgebouw in Barneveld