Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Teylers Museum / Teylerstichting in Haarlem

Gebouw

Spaarne 16
2011CH Haarlem
Noord Holland

Bouwjaar: 1784 + 19e eeuw
Architect: Leendert Viervant (museum) C. Ulrich (voorgevel)

Top 100 monument

Teylers Museum / Teylerstichting

Haarlem, Teylersmuseum: het oudste museum van Nederland, gebouwd naar ontwerp van L. Viervant in 1780. De Spaarnegevel is naar ontwerp van de Weense architect Chr. Ulrich. De collectie geeft een uniek beeld van de 18de-eeuwse wijze van verzamelen. In het museum zijn stucwerk, ingebouwde boekenkasten, waarboven medaillons en eiken betimmeringen uit de bouwtijd nog aanwezig. Als voorbeeld van een nieuw type bouwopdracht geldt het Teylersmuseum als een belangrijke mijlpaal in de architectuurgeschiedenis. Voor de geschiedenis van het vormen van collecties en voor de geschiedenis van de wetenschap vormt het bouwwerk een aanmerke1ijk cultuurhistorisch belang. Veel van de oorspronkelijke collectie is nog aanwezig. In het oeuvre van Viervant vormt het museum een hoogtepunt.

Beschrijving van Teylers Museum / Teylerstichting

Inleiding Teylers MUSEUM is gesticht in 1778, maar het huidige museumgebouw is, met uitzondering van de Ovale Zaal in neo-classicistische trant (ontwerp Leendert Viervant, 1779) uit 1784, grotendeels in de 19de eeuw tot stand gekomen. Aan de oostzijde van de Ovale Zaal zijn in 1824-26 de huidige Aquarellenzaal met bovengelegen bibliotheekruimte en in 1838 de Eerste Schilderijenzaal aangebouwd. Ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de Ovale Zaal schreven de directeuren van de Teylers Stichting in 1877 een prijsvraag uit voor een forse uitbreiding van het museum; het Nieuwe Museum. In 1879 werd naar ontwerp van de Weense architect C. Ulrich de voorgevel aan het Spaarne gebouwd in een combinatie van neo-classicistische en neo-barokke stijlelementen. De achtergelegen Fossielenzalen zijn in de periode 1880-1885 gebouwd onder leiding van de plaatselijke architect A. van der Steur jr. In 1893 is tenslotte de Tweede schilderijenzaal toegevoegd. Inwendig is het museumgebouw zowel in plattegrondindeling als inrichting en detaillering grotendeels in de oorspronkelijke staat uit de bouwtijd bewaard gebleven. De voorgevel vormt een markant onderdeel van de gesloten gevelwand langs het Spaarne. In de tuin van het museum staat een 19de eeuws witgepleisterd tuinhuis. N.B. De recente uitbreiding langs de oost- en zuidgevels vallen buiten de bescherming. Omschrijving Het samengestelde museumgebouw heeft een onregelmatige L-vormige plattegrond, en telt deels één en deels twee bouwlagen. De in natuursteen opgetrokken rijk gedecoreerde facade aan het Spaarne is symmetrisch van opzet en bevat drie vensterassen. De gevel is in blokken natuursteen opgetrokken en wordt horizontaal geleed door een plint, een rijk gedecoreerde cordonlijst en hoofdgestel met attiek. De middenrisaliet met frontonbekroning en de gestapelde pilasters vormen belangrijke vertikale geledingen. De risalerende middenpartij wordt bekroond met een fronton en daarboven een beeldengroep (Bart van Hove, 1886), voorstellende de personificaties van Kunst en Wetenschap en Faam. Beganegronds in de middenrisaliet de hoofdentree met dubbele paneeldeur in een portiek, geflankeerd door zuilen. Op de verdieping een rondboogvormige loggia op kolommen met in de zwikken gebeeldhouwde vrouwenfiguren. In het beeldhouwwerk op de borstwering van de loggia is het wapen van Pieter Teyler van der Hulst opgenomen. Een dubbele paneeldeur onder halfrond bovenlicht opent op de loggia. In de buitenste vensterassen beganegronds stolpramen met rondboogvormige bovenlichten en op de verdieping vensters binnen een omlijsting met frontonbekroning. Aan de noordzijde van het gebouw zijn langs de Nieuwe Appelaarsteeg de Ovale Zaal met lichtkoepel en observatorium en de twee schilderijenzalen met hun daklichten goed herkenbaar. De gevels zijn opgetrokken in bruine baksteen en deels voorzien van lisenen en enkele eenvoudige T-vensters. Het interieur van het museum is grotendeels in de oorspronkelijke staat uit de bouwtijd bewaard gebleven en omvat behalve de Ovale Zaal uit 1784 alle 19de-eeuwse uitbreidingen. De entree van het museum wordt gekenmerkt door een rijke ornamentiek met zinnebeeldige elementen die verwijzen naar de inhoud en functie van het museum. Van belang zijn onder meer de rijk gedecoreerde centrale ronde hal met lichtkoepel en het trappenhuis, die rijkelijk zijn voorzien van stucdecoraties en beeldhouwwerk. De Fossielenzalen bevatten onder meer terrazovloeren met gietijzeren roosters van de centrale verwarming, met pilasters gelede wanden en in vakken verdeelde plafonds beschilderd met sjablonen en de oorspronkelijke vitrinekasten. Boven deze museumzalen liggen twee gehoorzalen die eveneens grotendeels hun oorspronkelijke uitmonstering hebben behouden. Vanuit de ronde hal voert een middenpad door de fossielenzalen naar de 18de-eeuwse Ovale Zaal in neo-classicistische trant met rijke eikehoutenbetimmering en galerij. De twee schilderijenzalen zijn uitgevoerd met een brede kooflijst en daarboven de opgehoogde daklichten. Boven de Aquarellenzaal bevindt zich de opkamer van de bibliotheek met boekenkasten en galerij die is verbonden met de oude bibliotheek op de omloop van de Ovale Zaal. Waardering Het Teylers Museum, omvattend de Ovalen Zaal uit 1784 en de 19de eeuwse uitbreidingen, is van algemeen belang vanwege de cultuur- en architectuurhistorisch waarde als eerste openbare museum in Nederland waarvan zowel het ex- al interieur uitzonderlijk gaaf bewaard is gebleven en dat in programma, architectuur en decoratie kenmerkend is voor zowel de idealen van de late 18de eeuw als de 19de-eeuwse opvattingen over functie en inrichting van het museum. Met de rijk gedecoreerde gevel aan het Spaarne en het markante silhouet van de bijzondere dakvormen boven de zalen langs de Nieuwe Appelsteeg, heeft het Teylermuseum grote situationele waarde in het van rijkswege beschermde stadsgezicht van Haarlem. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 513441
Laatste wijziging: 2015-01-12 19:49:54.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Teylers Museum
Teylers Museum
Teylers Museum
Opgericht 1778
Locatie Spaarne 16, Haarlem
Coördinaten 52° 23′ NB, 4° 38′ OL
Personen
Directeur Marjan Scharloo
Overig
Monumentstatus Rijksmonument
Monumentnummer 513441
Aantal bezoekers 101.386 (2010)[1]
Lid van EBHL
Teylers Museum
Teylers Museum
Website
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur
Haarlem, het Teylermuseum
Onderwerp uit een Polygoonjournaal uit 1977 over het Teylers Museum
De Ovale Zaal van Teylers Museum (1784)
Plattegrond van Teylers Museum

Teylers Museum, aan het Spaarne in de Nederlandse stad Haarlem, werd in 1778 gesticht als boek en konstzael – een openbare gelegenheid voor kunst en wetenschap. Het gebouw staat in de Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg uit 1990. Sinds 2011 staat het planetarium op de voorlopige lijst van toekomstige aanvragen voor de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Het is niet bekend wanneer de voordracht ingediend zal worden.[2]

Geschiedenis

Het museum is genoemd naar Pieter Teyler van der Hulst (1702-1778), een rijke Haarlemse laken- en zijdefabrikant en bankier. Als aanhanger van de Verlichting had Pieter Teyler grote belangstelling voor kunst en wetenschap. Bij testament liet hij zijn collectie en vermogen na aan Teylers Stichting, die onder meer de bevordering van kunst en wetenschap tot doel had.

Bij de uitvoering van het testament werd besloten een centrum voor kennis en onderwijs te stichten achter het woonhuis van Pieter Teyler. In Teylers Museum werden voorwerpen van kunst en wetenschap (boeken, natuurkundige instrumenten, tekeningen, fossielen en mineralen) onder één dak bijeengebracht. Dit was een revolutionair initiatief voortkomend uit de idealen van de Verlichting: een kennisinstituut door en voor burgers waar men zonder dwang van Kerk of Staat zelf de wereld kon ontdekken. In 1779 werd door Leendert Viervant begonnen aan het ontwerp van de Ovale Zaal die achter de woning van Teyler gebouwd zou worden. In 1784 werd deze zaal opengesteld voor het publiek en werd Martinus van Marum aangesteld als eerste directeur van het museum.

In de eeuwen daarna werd het museum uitgebreid. In de 19e eeuw werd het museum uitgebreid met een Leeszaal (1825), de Eerste Schilderijenzaal (1838) en de Tweede Schilderijenzaal (1892). In 1878 werd een nieuwe entree aan het Spaarne gebouwd naar ontwerp van de Weense architect Christian Ulrich. De Haarlemse architect A. van der Steur ontwierp de achterliggende zalen: de Eerste en Tweede Fossielenzaal en de Instrumentenzaal.[3] In 1990 was er een prijsvraag voor uitbreiding en verbouwing. Deze werd gewonnen door het bureau van Hubert-Jan Henket. Eerst werd het pand Zegelwaarden, op de hoek van de Bakenessergracht en de Nauwe Appelaarsteeg, verbouwd tot depot en kantoorruimte. Ook kwam er een zij-ingang aan de Nauwe Appelaarsteeg. Deze uitbreiding werd in 1993 voltooid. Daarna volgde in 1996 de bouw van een tuinzaal, waar het museumcafé in is gevestigd, en een zaal voor tijdelijke tentoonstellingen. In 2002 werd het woonhuis, links naast de ingang aan het Spaarne, verbouwd en ingericht als museumwinkel.[4] Het museum telt nu 12 tentoonstellingszalen.

Op 24 januari 2012 kondigde Teylers Museum aan te gaan samenwerken met Wikipedia. Het museum heeft een schrijfwedstrijd, de Teylers Challenge gestart, over onderwerpen die met het Teylers Museum te maken hebben. Het museum stelt daarvoor digitale informatie ter beschikking.[4][5]

Collectie

Te bezichtigen zijn natuurkundige instrumenten zoals de grote elektriseermachine uit de 18e eeuw, fossielen (waaronder een van Archaeopteryx), schilderijen, tekeningen, munten en penningen. Het museum herbergt ook een bijzondere collectie tekeningen en prenten, met daarin onder meer 25 originele tekeningen van Michelangelo, met bijvoorbeeld voorstudies voor de plafondschilderingen van de Sixtijnse Kapel in het Vaticaan in Rome. Ook bezit het museum werken van Rembrandt, Rafaël, Goltzius en Claude Lorrain. Jaarlijks komen er zo'n 100.000 bezoekers.

Het museum is aangesloten bij de European Botanical and Horticultural Libraries Group (EBHL), een organisatie die zich richt op de promotie en facilitatie van samenwerking en communicatie tussen personen die werken in botanische en horticulturele bibliotheken, archieven en gerelateerde instituten in Europa. Op de TEFAF 2015 te Maastricht toonde het museum een selectie van hun grafische collectie, met tekeningen van Michelangelo en Goltzius.

Bescherming

Teylers Museum is een van de honderden Haarlemse rijksmonumenten.

In augustus 2011 werd het museum op de voorlopige lijst werelderfgoed van de UNESCO geplaatst. In februari 2012 droeg de Nederlandse regering Teylers Museum bij UNESCO voor ter opname op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. In mei 2013 werd duidelijk dat het dossier in de 37e sessie van de Commissie voor het Werelderfgoed nog niet definitief behandeld zou kunnen worden. Of en wanneer het museum daadwerkelijk op de Werelderfgoedlijst wordt geplaatst, is nog niet duidelijk.[2]

Sterrenwacht

Teylers Museum heeft een eigen observatorium: Teylers Sterrenwacht. Bij de eerste vijf directeuren van Teylers Museum hoorde Jacobus Barnaart. Barnaart had grote interesse in natuurkunde en wilde boven op de Ovale Zaal een observatorium bouwen. Dit bleek later echter geen goed idee te zijn: het dak van de Ovale Zaal was gemaakt van hout wat voor te veel trillingen zorgde. Hierdoor konden er geen nauwkeurige metingen worden uitgevoerd.

Uiteindelijk werd een belvédère gebouwd: een vierkante toren met twee deuren in elke wand.

Meer Teylermonumenten

Vlak bij Teylers Museum werd uit de nalatenschap van Pieter Teyler van der Hulst het Teylers Hofje gebouwd. Ook het Hofje werd ontworpen door Leendert Viervant, architect van de Ovale Zaal. In de eveneens nabije Damstraat bevindt zich het Fundatiehuis, eens woonhuis van Teyler.

Afbeeldingen

Zie ook

Trivia

Literatuur

  • De Teylers Museum Gids. Speciale aflevering van De Gids, jrg. 161, nr. 11/12, november / december 1998.
  • Teyler 1778-1978. Studies en bijdragen over Teylers Stichting naar aanleiding van het tweede eeuwfeest (Haarlem / Antwerpen 1978).
  • P. Bouman en P. Broers, Teylers ‘Boek- en Konstzael’. De bouwgeschiedenis van het oudste museum van Nederland (Den Haag 1988).
  • W.W. Mijnhardt, Tot Heil van ’t Menschdom. Culturele genootschappen in Nederland 1750-1815 (Amsterdam 1988).
  • M. Scharloo (red.), Teylers Museum, een reis door de tijd (Haarlem 2010).
  • B. Sliggers (red.), De idealen van Pieter Teyler. Een erfenis uit de Verlichting (Haarlem 2006).

Externe links


Monumenten in de buurt van Teylers Museum / Teylerstichting in Haarlem

Pand met brede afgeknotte klokgevel, gepleisterd, beneden verbouwd

Spaarne 10
Haarlem
Pand met brede afgeknotte klokgevel, gepleisterd, 18e eeuw, beneden verbouwd.

Pand met brede, iets uitgezwenkte lijstgevel, twee ingangen met houten omlijsting

Spaarne 8
Haarlem
Pand met brede, iets uitgezwenkte lijstgevel, twee ingangen met houten omlijsting, 18e eeuw.

Pand met lijstgevel, horizontale hardstenen band, fraai gebeeldhouwde Louis seize deur

Spaarne 14
Haarlem
Pand met lijstgevel, horizontale hardstenen band, fraai gebeeldhouwde Louis seize deur.

Pand met lijstgevel, houten deuromlijsting

Spaarne 18
Haarlem
Pand met lijstgevel, 18e eeuw, houten deuromlijsting.

Pand met lijstgevel

Spaarne 20
Haarlem
Pand met lijstgevel, 19e eeuw.

Kaart & Routeplanner

Route naar Teylers Museum / Teylerstichting in Haarlem