Meer dan 63.000 rijksmonumenten


De Eult (Baarnse Bos) in Baarn

Tuin Park Landgoed

Amsterdamsestraatweg (westen)
3740AA Baarn
Utrecht

Bouwjaar: 1350


Beschrijving van De Eult (Baarnse Bos)

OMSCHRIJVING BUITENPLAATS DE EULT. Ten noordoosten van paleis Soestdijk en ten zuiden van de kern van de gemeente Baarn gelegen historische buitenplaats, die ook wel wordt aangeduid als het Baarnsche Bosch. De buitenplaats strekt zich uit tussen de Amsterdamsestraatweg in het westen, de Generaal van Heutszlaan in het noorden, de Torenlaan in het oosten en de Koningslaan in het zuiden. De buitenplaats is gelegen op zandgrond. De Amsterdamse burgemeester Johan Bicker (1591-1653) kocht omstreeks 1640 heidegrond in een gebied waar in 1350 al sprake was van een "erve die Oelt" en liet er de hofstede De Eult als zomerverblijf bouwen. Zijn dochter Geertruid, die getrouwd was met Jean Deutz (1618-1675) erfde De Eult; hun kleinzoon Willem Gideon Deutz (1697-1757), eveneens burgemeester van Amsterdam, legde zich toe op de bebossing van de buitenplaats; al voor 1733 liet hij ten noorden van zijn huis een sterrenbos aanleggen, dat nog steeds de kern van De Eult vormt met in het midden een komvormige spiegelvijver; daarbij liet hij acht lanen straalsgewijs met deze kom verbinden. In de acht vakken waren destijds krullenpaden in de vroege landschapsstijl aanwezig. Aan de oost-, noord- en westzijde van het terrein werden brede bomenlanen ingeplant. Tevens gaf hij opdracht een grote "ganzenvoet" aan te leggen, die zich vanaf het zuiden over de gehele buitenplaats uitstrekt. De tegenover De Eult gelegen gronden van Soestdijk werden in 1674 door Stadhouder Willem III gekocht; toen de Familie Deutz De Eult in 1758 moest verkopen, kocht Anna van Hannover, als voogdes van de minderjarige Willem V De Eult, en werden beide terreinen samengevoegd. Zo bleef De Eult als overbos van de buitenplaats Soestdijk bewaard. Op Soestdijk werden zeer veel wijzigingen in de parkaanleg aangebracht waarbij de geometrische stijl na 1808 plaats maakte voor de landschappelijke stijl. In De Eult werd de bestaande aanleg in de formele en vroeg-landschappelijke stijl gehandhaafd, wel werd het oppervlak verkleind. De noordelijke helft werd aan het eind van de 19de eeuw verkaveld voor villabouw van de gemeente Baarn; dit betreft zowel het min of meer rechthoekige gedeelte ten noorden van de Generaal van Heutszlaan als een driehoek ten westen van de spoorweg Amersfoort-Baarn-Hilversum, die in 1872 is aangelegd. De belangrijkste vroeg 18de eeuwse elementen van De Eult zijn het lanenpatroon van het sterrenbos, en de brede zichtlanen die zowel de omgrenzing als de ganzenvoet vormen; de ganzenvoet begint nabij de Koningslaan in het zuiden en bestrijkt vrijwel het gehele terrein; in het midden van de ganzenvoet is de zgn. Wittelaan aangelegd, die de Generaal van Heutszlaan kruist (de zichtas zet zich nog steeds voort in de villawijk aan de overzijde van deze laan) en op die middenas ligt ook de Grote Kom. Aan de oostzijde is het deel van de ganzenvoet aan die zijde (de Dennenlaan) door de aanleg van de spoorlijn en de villabouw ten oosten daarvan, ingekort; hij begon ten zuiden van de Kleine Kom en liep door tot de Generaal van Heutszlaan; de bomenlaan aan de westzijde van de buitenplaats, die het derde en westelijke deel van de ganzenvoet vormt, heet Schrikslaan en is in vrijwel onverkorte vorm aanwezig; hij is echter pas in 1768 aangelegd. Behalve de Grote Kom in het midden van het sterrenbos is ook de Kleine- of Lindenkom van grote cultuurhistorische waarde; hij bevindt zich in de zuidoosthoek nabij het voormalige woonhuis en komt al voor op de getekende kaart van J. Perk uit 1754; oorspronkelijk had deze vijver de vorm van een vierpas. In het zuidelijke deel nabij de Koningslaan resteren nog enkele midden 18de eeuwse lusvormige paden, die ook op de kaart van Perk voorkomen. Naast de zichtlanen zijn ook de door Anna van Hannover na 1758 aangelegde berceaux (loofgangen middels haagbeuken) van historische waarde; zij bevinden zich ten noorden van het gebied dat grenst aan de Koningslaan; een nog in redelijk complete staat verkerend deel is rond de Kleine Kom aanwezig; een vrijwel gaaf bewaarde lange berceau voert vandaar naar de Amsterdamsestraatweg. Ten zuidwesten van de Grote Kom zijn nog enkele slingerpaden nabij de zogenaamde Troon terug te vinden die dateren van na het midden van de 18de eeuw, en eveneens in opdracht van Anna van Hannover zijn aangelegd. Het herenhuis dateerde van omstreeks 1750; afgaande op een bewaard gebleven foto uit 1880 zou het waarschijnlijk een gebouw zijn geweest met een rechthoekige plattegrond en twee bouwlagen onder een samengesteld dak, waarin opgenomen twee zadeldaken; een open voorportaal met kolommen zou de ingang hebben gevormd. In 1881 is het huis afgebroken, van een hoofdgebouw is op deze historische buitenplaats dus geen sprake meer; restanten zijn niet teruggevonden. Hoewel in de literatuur een oranjerie wordt genoemd, zijn daar evenmin restanten van teruggevonden en is de plaats van een dergelijk gebouw ook niet bekend. Wel resteert een uit de late 19de eeuw daterend stalgebouw nabij de plaats waar het huis waarschijnlijk heeft gestaan, maar door de vele wijzigingen is dit gebouw niet meer relevant voor de bescherming van de buitenplaats. Hetzelfde geldt voor het agrarisch bedrijf, dat ook de naam de Eult draagt, en gelegen is in de zuidoosthoek van het terrein; de huidige boerderij dateert vermoedelijk uit het begin van de 20ste eeuw, maar kent latere toevoegingen. WAARDERING ------- de historische buitenplaats De Eult is van cultuurhistorische waarde als onderdeel van de groep buitenplaatsen behorende tot de gemeente Baarn ------- de historische buitenplaats is van cultuurhistorisch belang vanwege de authentieke vroeg 18de eeuwse tuinaanleg in de formele stijl met bomenlanen en zichtassen, en de ganzenvoet die leiden naar het omringende landschap, alsmede daaraan destijds in de vroege landsschapsstijl toegevoegde paden met een krullend beloop in het sterrenbos en een netwerk van lusvormige paden nabij de Koningslaan ------- de historische buitenplaats is van cultuurhistorisch belang vanwege de authenticiteit van de beide nog bestaande vijvers de Grote Kom en de Kleine of Lindenkom, die essentiële elementen vormen in de aanleg ------- de historische buitenplaats is van cultuurhistorisch belang vanwege de inmiddels in Nederland zeldzaam geworden berceaux ,die voor een groot deel nog bestaan, en de slingerpaden nabij de Troon uit ongeveer dezelfde tijd ------- de historische buitenplaats is van cultuurhistorisch belang vanwege de functionele relatie tussen de verschillende bestanddelen. Op de bij de omschrijving behorende kaart is de omgrenzing van het complex aangegeven. HISTORISCHE PARK- EN TUINAALEG De basis voor de aanleg van De Eult is gelegd door Willem Gideon Deutz; al voor 1733 liet hij de arme heidegrond bebossen met loofhout. Hij liet de komvormige vijver aanleggen met daaromheen acht lanen, die er tezamen het sterpatroon vormen; in de zo ontstane vakken met daarin krullende paden was loofhout aangeplant (thans vinden we daar eikenhakhout); de Wittelaan voerde door het hart van het sterpatroon naar het noorden. In 1754 was ten noorden van de Van Heutszlaan een tweede sterrenbos aangelegd met aan de west- en oostzijde een slingerend pad; op een kaart van omstreeks 1889 is het westelijke pad verdwenen, maar komen het sterpatroon en het oostelijke slingerpad nog voor; op een kaart van 1912 zijn beide elementen dan ook verdwenen. Tussen 1733 en 1744 gaf Willem Gideon Deutz opdracht tot de aanleg van drie bomenlanen: de Amsterdamsestraatweg, die leidt van de buitenplaats Soestdijk naar de buitenplaats Groeneveld, de (later zo genoemde) Van Heutszlaan (daarvoor was hij een deel van de Straatweg van Hilversum), die vanaf de Amsterdamsestraatweg naar de dorpskern van Baarn voert (deze laan doorsneed de buitenplaats destijds in een schuine lijn; doordat het bovenste gedeelte later voor villabebouwing is verkaveld, vormt de Van Heutszlaan nu de grens van de buitenplaats),en een derde laan vanaf het voormalige herenhuis naar de toren van de Pauluskerk op de Brink in Baarn, de zogenaamde Torenlaan. De lanen moesten 45 m breed worden en geflankeerd worden door dubbele rijen beukenbomen. Deze bomenlanen vormden zichtlanen, waarbij het zicht zich toentertijd voortzette in het omringende landschap; thans is het zicht beperkt door bebouwing en begroeiing. Van de drie lanen, die de nog bestaande ganzenvoet vormen - deze werd eveneens reeds tussen 1733 en 1744 ontworpen en aangelegd -zijn er voor 1754 reeds twee aangelegd, te weten de Wittelaan en de Dennenlaan vanaf de Kleine Kom schuin naar het noorden; de derde laan, de Schrikslaan ontstond pas in 1768. Hoewel de ontwerper van deze aanleg niet bekend is, wordt in de literatuur als mogelijke ontwerper Daniël Marot (1661-1752) genoemd; deze veronderstelling berust op het feit dat hij ook op Soestdijk werkzaam was, en bovendien voor een broer van Willem Gideon Deutz de tuinaanleg van de historische buitenplaats De Assumburg in Heemskerk ontwierp. Voorts zouden er zowel in de maatverhoudingen van de aanleg, als in de detaillering, vooral van de waterpartijen van beide buitenplaatsen (De Eult en De Assumburg) overeenkomsten bestaan. De kaart vervaardigd in 1754 door Je.Perk toont de Grote Kom en in het zuidelijk deel een kleinere kom, de zogenaamde Lindenkom, die bij het huis was gelegen. De Grote Kom was als spiegelvijver ontworpen, de Lindenkom als vierpas. Opvallend op deze kaart waren ook de voorbeelden van de vroege landschapsstijl, namelijk de krullenpaden in de acht vakken, grenzend aan de Grote Kom, en de lusvormige paden in het zuidelijk deel nabij de Koningslaan; de eerste zijn thans verdwenen, de tweede bestaan nog voor een deel. De hoofdopzet van het terrein was in 1757 al aanwezig, Anna van Hannover liet er slingerende paden en overdekte loofgangen (berceaux) aan toevoegen. De slingerende paden bevonden zich in de nabijheid van een kleine stuifheuvel, aangeduid als de Troon, waarop een van de rechte lanen van het sterpatroon uitkwam; een deel van de slingerpaden is bewaard. Uit de veilingcatalogus van 1757 blijkt dat de buitenplaats was voorzien van zeer veel kostbare tuinsieraden zoals keizer- en godenbeelden; ook was er een verzameling van oranjerieplanten aanwezig en een groot aantal exotische bomen. In 1768 richtte men een tuintheater in, de zogenaamde Komedie bij de Koningslaan; het daar aanwezige patroon van lusvormige paden was echter al in 1754 aanwezig. Van de auteurs die deze buitenplaats bezochten weten wij dat er nabij de Lindenkom een grot was met schelpen op de wanden; de toegang zal gelegen hebben bij de nog bestaande Grotberglaan. Daar was ook een waterval aangelegd; de grot komt niet meer voor op kaarten van omstreeks 1850. In 1767 werd er een Turkse tent ontworpen (dat wil zeggen een tuinkoepel in Turkse vorm, vaak voor een deel bestaand uit textiel en hout); volgens een kaart daterend van 1790, zou hij bij de Lindenkom kunnen zijn geplaatst. Ook zou men er vier 'monnikskappen' (halfronde groene kabinetten) en een piramide hebben kunnen aantreffen. In de literatuur wordt voorts een zgn. ruïnebrug genoemd; mogelijk leidde hij over een langgerekte waterpartij (bijgenaamd de Fles) westelijk van de Wittelaan; deze waterpartij komt op kaarten vanaf 1889 tot 1974 voor; de brug zou een curieus bouwwerk zijn geweest bestaand uit 'rotsen' en voorzien zijn van raampjes; de waterpartij is thans nog slechts als langgerekte uitholling in het terrein waar te nemen; het pad dat er naar toe leidt, heeft een slingerend beloop; iets verder dan de noordelijke voormalige oever liggen enige restanten metselwerk van bak- en hardsteen. Ook is er sprake geweest van een doolhof; op een kaart van 1889 staat hij vermeld in het zuidwesten dichtbij de Amsterdamsestraatweg. In de bocht van de Torenlaan bevonden zich twee gebeeldhouwde pilaren, die bij het begin van de oprijlaan naar het voormalige herenhuis stonden, ze zijn voor herstel verwijderd. De beplanting van de buitenplaats langs de lanen en in de vakken daartussen varieert in ouderdom. De Wittelaan heeft een beplanting van dubbele beuken ca. 50 jaar oud, erachter staan jongere naaldbomen. Langs de Dennenlaan zijn naaldbomen aangeplant van plusminus 80 jaar. Aan de Schrikslaan staan beuken 90 tot 150 jaar oud (vanaf noordwest hoek), dan volgen wat jongere naaldbomen bij de heuveltjes van de Troon en dan weer jongere beuken. Aan de boszijde van de Van Heutszlaan staan beuken in een dubbele rij, de bomen zijn 80 tot 150 jaar oud. Aan de zuidzijde van de Grote Kom staan oude beuken ca 150 jaar oud; de profielen van de lanen in dit gedeelte van de buitenplaats zijn heel goed bewaard, evenals de laanbeplanting, die ongeveer 80 jaar oud is. Tussen de lanen is thans eikenhakhout aangeplant. Aan de west- en oostzijde van de vijver staan beuken 50 jaar oud; in het verlengde van de vijver noordwaarts weer dubbele beuken 50 jaar oud. De Grote Kom heeft thans afgekalfde oevers; hij was als spiegelkom ontworpen met een ovaal deel in het midden en smallere uiteinden. De Kleine Kom was ontworpen als vierpas, thans voeren aan vier zijden treden naar het water; de oevers zijn geheel vertreden en de profielen onzuiver. Om de Kleine Kom staat een vrijwel complete kring van oude haagbeuken; dichter bij het water staan aan de westzijde acht lindebomen, ongeveer 40 jaar oud. Vanaf de Amsterdamsestraatweg naar het oosten voert een beukenlaan (bomen plusminus 100 jaar oud) naar resten van de Komedie. Op dat punt begint ook een berceau, gedeeltelijk samengesteld uit haagbeuk maar aangevuld met eik, die de Amsterdamsestraatweg met de Torenlaan verbindt; in 1801 was hij in complete vorm aanwezig, getuige een prentbriekaart uit dat jaar. Het beloop verschilt nogal,want het deel bij de Amsterdamsestraatweg is recht en het deel bij de Lindenkom is slingerend. Bij de Amsterdamsestraatweg staan in de berceau haagbeuken die ongeveer 25 jaar oud zlln; na een bocht zijn eiken aangeplant ca. 8 jaar oud; links en rechts van de loofgang staan naaldbomen ongeveer 60 jaar oud. De patronen van de Komedie middels de lusvormige paden lijken voor een deel verdwenen; vanaf de Komedie volgt weer een berceau beplant met haagbeuk (bomen ongeveer 20 jaar oud) nu wel kronkelend en om de Kleine Kom voerend. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 512369
Laatste wijziging: 2014-10-12 09:49:28.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Baarnse Bos
Natuurgebied
Baarnse Bos
Baarnse Bos
Situering
Land Nederland
Locatie provincie Utrecht
Coördinaten 52° 12′ NB, 5° 17′ OL
Dichtstbijzijnde plaats Baarn
Informatie
Beheer Staatsbosbeheer
Foto's
Baarnse Bos, gelegen ten oosten van de (rode) Amsterdamsestraatweg
Baarnse Bos, gelegen ten oosten van de (rode) Amsterdamsestraatweg
Portaal  Portaalicoon   Baarn

Het Baarnse Bos is een bos van ongeveer 80 hectare tegenover Paleis Soestdijk, aan de Amsterdamsestraatweg in Baarn. Het bos ligt op een uitloper van de Utrechtse Heuvelrug in een aaneenschakeling van afzonderlijke buitenplaatsen. Het ligt op de overgang van dichtbeboste hogere gronden op de stuwwal naar de lagere gelegen weidegebieden richting de Eem. Bepalend voor de aanleg van het bos was de aanwezigheid van hofstede De Eult of Oelt. Het behoort tot de weinig bewaard gebleven achttiende-eeuwse parkbossen in Nederland, en het enige in de provincie Utrecht. Het werd in 1999 aangewezen als rijksmonument.

De zuidelijke grens wordt gevormd door de kaarsrechte Koningslaan, die als zichtas vanaf Paleis Soestdijk naar het gedenkteken de Naald van Waterloo loopt. De oostelijk liggende Torenlaan is ook zichtas op de kerktoren van Baarn. Aan de noordzijde wordt het Baarnse Bos begrensd door de Generaal Van Heutszlaan.

Historie

De Eult

Al in 1350 wordt De Eult of Oelt genoemd als de Utrechtse bisschop Jan van Arkel ...dat erve dat gheheten is die Oelt ghelegen tussche Soes ende Baerne bi der oude graf t ... in erfpacht gaf aan ene Gode Stael. Met de grift wordt de grift of Oude Gracht bedoeld, ten zuiden van de huidige Praamgracht. De latere boerderij De Eult werd aan de noordzijde van de Oude Gracht en de later gegraven Praamgracht gebouwd. Dit huis De Eult werd in 1640 gebouwd, tien jaar eerder gebouwd dan paleis Soestdijk. Beide landgoederen waren in die tijd eigendom van de familie De Graeff, een rijk geslacht met veel politieke invloed. Een dochter trouwde met de eveneens zeer bekende Jan Bicker, burgemeester van Amsterdam, reder en koopman. Die bouwde het huis De Eult in 1640, het gebouw zou tot 1774 blijven staan. De eigenaar van landgoed De Eult, de Amsterdamse handelaar Willem Gideon Deutz, liet toen een uitgestrekt park aanleggen, met het Sterrenbos en de Wittelaan. De zichtlijn vanuit de Eult was via de huidige Torenlaan gericht op de toren van de Sint Nicolaaskerk in Baarn.

Aanleg

Het Baarnse Bos is aangelegd tussen 1733 en 1758 als bos bij het landgoed De Eult. De gebieden waren door de in 1763 nieuw aangelegde Grote Postweg van elkaar gescheiden. Naast de Grote Kom was een natuurlijke hoogte, de Starrenberg. Vanaf deze berg werden lanen aangelegd die als zichtlijn waren gericht op omliggende kerktorens. Door de uitgestrekte heidevelden waren de torens van Hilversum, Eemnes-Binnen, Eemnes-Buiten, Oud-Loosdrecht en de Utrechtse Domtoren goed te zien. In het midden van het bos ligt de Grote Kom in een natuurlijke laagte die gevoed werd door kwelwater. De ligging van de Kom was bepalend voor de richting van de lanen in het Sterrenbos. Het parkbos was aangelegd in Franse stijl: planmatig, royaal maar wel overzichtelijk. In 1788 werd architect P.W. Snoecks aangesteld om het wandelpark te vervolmaken. De ganzenvoet kwam tot stand toen hoeve Netelenburg werd afgebroken. Na het overlijden van Deutz werd het landgoed in 1758 gekocht door prinses Anna van Hannover. Na haar dood in 1765 werd De Eult samengevoegd met de bezittingen van het huis Oranje-Nassau. Na 1764 zou De Eult als overtuin van het jachtslot Soestdijk dienen. Het huis was bestemd voor de tienjarige Willem V Batavus, die er zijn schelpen, stenen en mineralen zou onderbrengen. Willem zou tot zijn gedwongen vertrek naar Engeland veel bijdragen aan het verfraaien van het park. Na de afbraak van het herenhuis in 1774 werd de huisplaats bedekt met goede grond. Het voormalige koetshuis diende daarna als tuinmanswoning. De voormalige vijver werd geëffend met sloopafval dat werd aangevuld met grond van de akkers bij boerderij Netelenburg. Het aangelegde gazon met hagen rondom werd sindsdien aangeduid als 'Theater' of 'De Comedie'. In 1804 zou het huidige koetshuis met bijhorende woning aan de Wittelaan worden gebouwd. Na de Franse Tijd werd het park ontdaan van bijna alle decoratieve elementen als parkmeubilair, beelden en follies. De hoofdopzet van het bos veranderde daarentegen weinig. In 1881 verdween de nog resterende woning uit het bos. Koningin Emma verbleef tot haar overlijden in 1934 's zomers graag op Soestdijk en maakte wandelingen of rijtouren door het Baarnse Bos. Het bos werd vanaf 1898 opengesteld maar een uitgebreid reglement schreef voor hoe bezoekers zich dienden te gedragen. Vanaf 1981 werd Staatsbosbeheer eigenaar van het Baarnse bos.

Wandelpark

Eind 19de eeuw werd het Baarnse Bos publiek wandelpark. Het oorspronkelijke Baarnse Bos was echter een stuk kleiner na de aanleg van de spoorlijn en de daarna volgende verkoop van gronden ten behoeve van de aanleg van villaparken. De bijbehorende ontsluitingswegen doorkruisten daarbij de zichtlijnen in het gebied. Staatsbosbeheer heeft ‘de Baarnse Boswandeling’ uitgezet. Indrukwekkend zijn vooral de eeuwenoude oorspronkelijke eiken en beuken die hier en daar nog staan.

Het gedeeltelijk verwaarloosde bos werd vanaf 2010 gerenoveerd om het weer het vorstelijke wandelpark van weleer te laten worden. Er werd begonnen met de Grote Kom. Deze vergrote vijver is opnieuw uitgegraven en kreeg stenen omranding. Tevens werd de entree aan de Van Heutszlaan naar de Grote Kom onder handen genomen. In 2015 werd begonnen met de renovatie van de Linde Kom ofwel 'Kleine Kom' die weer teruggebracht wordt naar de oorspronkelijke vorm (volgens tekening van J. Perk ca. 1757). Daarbij wordt ook de entree aan de stationszijde en de berceau hersteld. Later volgen dan de herstelwerkzaamheden aan Ganzenvoet en de Troon.

Boselementen

Sterrenbos

Aan de noordoostzijde van het Baarnse bos bevindt zich het Sterrenbos. Het lanenstelsel in het bos was niet alleen afhankelijk van het natuurlijke landschap, maar lanen werden ook vaak gericht op kerktorens in de omgeving. Aan de meeste lanen staan monumentale bomen. De Wittelaan, genoemd naar de raadpensionarissen De Witt, vormt de hoofdas van het Baarnsche Bos en tevens van het sterrenbos. Bij de aanleg in 1774 werd de Wittelaan gericht op de Starreberg in het noordelijker gelegen sterrenbos de Son. Dit is de tegenwoordige kruising Wittelaan-Nassaulaan.[1] Door de latere aanleg van de spoorlijn en de villaparken is deze visuele verbinding niet meer zichtbaar. In het open landschap van de achttiende eeuw dienden de kerktorens ook als richtpunt bij het landmeten. Oorspronkelijk stonden aan het eind van iedere diagonale laan van het sterrenbos een ornament. Aan het begin van de Poortlaan stond een Poort. Vanaf deze poort was ia de Poortlaan, de Grote Kom en de Speelhuislaan het speelhuisje in de oosthoek van het Sterrenbos te zien. De lanen rondom de Kommen dienden daartoe in elkaars verlengde te liggen. Bij latere laanverjongingen werd echter weinig rekening gehouden met maatvoering, boomsoorten en de precieze richting van de lanen.

Grote Kom

Grote Kom

In het midden van het Sterrenbos ligt een lange vijver, de Grote Kom, hersteld in 2013. Alle paden van het sterrenbos komen uit bij de Grote Kom die in een natuurlijke laagte ligt en gevoed wordt door kwelwater.

Kleine Kom of Lindekom

De Kleine Kom ligt ten zuidoosten van de Grote Kom, tussen de Wittelaan en de Torenlaan. De vijver had oorspronkelijk twee trappen in de oevers waarbij het talud van gras trapsgewijs was opgebouwd. Zestien lindebomen vormden een kring om de vijver, de ruimtes ertussen waren beplant met buxusvormen. Bovenlangs liep een breed pad rondom. In een hoge haag waren nissen voor beelden. Bij de opknapbeurt van het Baarnse Bos door Staatsbosbeheer en de provincie Utrecht zal de oorspronkelijke komvorm worden hersteld en wordt het waterpeil verhoogd. Om de berceau rond de Lindenkom meer licht te geven werden hier bomen weggehaald en kwam het bos op tien meter afstand te staan.

Hoge Kom

Ooit was er nog een (derde) vijver, Hoge Kom genaamd. Die is omstreeks het midden van de negentiende eeuw drooggevallen en verdwenen.

Kurk in de fles

Aan de zuidzijde van het sterrenbos liggen een aantal greppels die dienden voor de afwatering. De brede greppel aan de westzijde van de Wittelaan werd De Fles genoemd. De Fles wordt halverwege doorsneden door een voetpad over een duiker. Deze dam fungeerde als uitkijkpunt naar beide zijden. De Fles is door de verlaagde waterstanden verland en overgroeid geraakt.

Troon

Aan de kant van de Amsterdamsestraatweg, zuidwestelijk van het Sterrenbos, naast de Schrikslaan staat een stuifzandheuvel. Daarop stond oorspronkelijk een marmeren troon met triomfboog. De oorspronkelijke geplaatste 'boog' stond aan het eind van een diagonale laan en bood vanaf de grond een zicht op de hemel. Vanaf de bult waren hoeve Netelenburg en de heidevelden te zien. Op de heuvel stond eind achttiende eeuw een zitelement geverfd als wit marmer met het rugstuk, een diepe nis, en het zitgedeelte als roodmarmer. Na 1900 kwam op de heuvel een bankje geflankeerd door twee grote beuken. Toen deze verdween, kwam achter de heuvel aan de Schrikslaan een nieuw bankje. Achter deze 'troon' lopen kronkellanen door het achterliggende Troonbos. De heuvel is tegenwoordig flink afgekalfd en biedt geen uitzicht meer door de hoog gegroeide bomen in het bos.

berceau

Berceau

De berceau is een loofgang van beuken en eiken die zo zijn gesnoeid dat ze een bladerdak boven het wandelpad vormen. De loofgang was bedoeld om wandelaars tijdens het wandelen schaduw te geven. Een zonverbrande huid paste volgens de destijdse mode bij werkers op het land en niet bij de elite. De berceau begint achter de bijgebouwen van Paleis Soestdijk en eindigt met een rondgang rond de Lindekom. Diepere gedachte achter de route van de berceau is dat de loofgang de levensloop weergeeft; soms recht en dan weer kronkelig om uiteindelijk te eindigen bij de weerspiegeling van de ziel (de dood) in het stilstaande water van de Lindekom. Vanaf de aanleg rond 1732 was de loofgang omringd door grasland en laag gewas. Pas later werd er bos tot aan de berceau geplant. Vanaf het beheer door Staatsbosbeheer werd het bos weer teruggedrongen tot circa vijf meter vanaf de beuken- en eikenstammen. In de tweede fase werd de afstand vergroot tot tien meter om de bomen van de berceau meer licht te geven om in leven te blijven en om de loofgang meer te tonen. Een open veldje van 3500 m² is gemaakt tussen het Engertje -een ronde uitstulping op de driesprong van de berceau- en het Zonnig Laantje. In het Engertje komt een betonnen zitje in een boogvorm om de oorspronkelijke ronding van deze driesprong aan te geven. Een tweede bankje met daarin de letters 'zonnig laantje' komt op de kruising van de berceau met het Zonnig Laantje. Vijf cortenstalen bogen van drie meter hoog gaan de berceau accentueren. Uit het staal zijn bladmotieven gesneden. Eén boog komt over het wandelpad van de berceau te staan aan de Eultlaan richting 't Engertje, twee bogen waar de berceau de Schrikslaan kruist. Nog eens twee bogen komen waar de berceau de Wittelaan treft. Omdat de berceau nu ondergeschikt is aan de oude beukenlanen worden deze punten versterkt door de cortenstalen bogen met uitgesneden bladmotieven. Ook bij de aanplant van de berceau werden de jonge boompjes ondersteund door metalen of houten constructies om de groeiende bomen te begeleiden om krom te groeien.[2]

Slingerbos en Doolhof

Achter de dienstgebouwen aan de Amsterdamsestraatweg, tussen de Eultlaan en de Koningslaan, ligt het Slingerbos dat ook wel het Doolhof werd genoemd. Bij de aanleg omstreeks 1750 was het eikenhakhoutbos met opgaande hagen langs de paden en voor een deel berceau. Het kreeg de naam 'Bos van Diana' naar het geplaatste beeld. Aan het eind van de Slingerlaan werd later in de achttiende eeuw een open ruimte toegevoegd dat het 'Theater' werd genoemd. Op deze open plek staan enkele vrijstaande bomen.

Ganzenvoet

Nadat de Eult in 1758 en hoeve Netelenburg aan Domein Soestdijk was toegevoegd werd vanaf de de Eultweg een nieuw pad aangelegd naar het Slingerbos. Dit bijna verdwenen pad vormde met de Eultlaan en de berceau een kleine patte d'oie (ganzenvoet). De hoofdlanen Wittelaan, Torenlaan en Schrikslaan vormen een zogenaamde 'ganzenvoet'. De Torenlaan is als zichtlijn gericht op de toren van de Baarnse Pauluskerk, de Wittelaan was een zichtlijn op de kerktoren van Eemnes-Binnen en de Schrikslaan is georiënteerd op de kerktoren van de Sint-Joriskerk in Amersfoort.[3] Door het aanbrengen van vier langwerpige betonelementen wordt de padenstructuur van de ganzenvoet richting de Praamgracht bij de Naald benadrukt. [4]

Follies

In het park verspreid stonden meerdere folly's in de vorm van beelden en ornamenten, die echter allemaal zijn verdwenen. De locaties van de Grotberg en het Speelhuis zijn nog wel herkenbaar. De Keizerslaan is genoemd naar de vierentwintig marmeren keizersbeelden die tot 1776 langs dit pad stonden.[5]

Beelden

In het midden van de 18e eeuw stond het park vol met beelden, waaronder 24 marmeren roomse keizers. Eind december 2013 werden in opdracht van Staatsbosbeheer vier grote sculpturen bij de grote Kom geplaatst. De kunstwerken zijn gemaakt door Gert Eussen uit Zuidveen.[6] Deze gezaagde sculpturen beelden vier periodes uit van het bos. Rondom de Kom staan een 17e-, 18e-, 19e- en 20e-eeuws beeld.

Eussen legt met de beelden relaties tussen de mens en het bos:

  • Het Baarnse Bos, sinds 1700 aangelegd door de mens, is een mooi voorbeeld/ document van landschapsarchitectuur. Een 'kunstvorm waarbij mens en natuur samen gaan om een resultaat te bereiken'. (Zie kaart van Perk uit het jaar 1733)
  • Net zoals in landschapsarchitectuur vindt men in vele vormen van kunst de inspiratie terug in de natuurlijke vormen/ kleuren en soms ook materialen. Een zeer duidelijke voorbeeld van de weerspiegeling van natuurlijke inspiratie is in kleding terug te vinden.
  • de elementen die het Baarnse bos verbindt (geschiedenis, landschap architectuur) worden verbonden door de aanwezigheid van de mens.

Een belangrijk onderdeel, en als weerspiegeling van de 'stijlen' van Kunst is de gedachte ontstaan door de mens, met haar specifieke tijdsgebonden uitdraging van natuurlijke inspiratie, (met name herkenbaar in de kledingstijl maar ook weer verbonden en terug te vinden in de landschappelijke stijlen), terug te plaatsen. Om deze reden hebben de beelden ook geen gezicht en ze zijn grof gezaagd met de kettingzaag, als zijnde schimmen uit een verleden. De donkere verkleuring op de '1700' is het gevolg van het chemische proces van looizuurvorming in eikenhout als dat ijzer bevat (spijkers, granaatscherven etc.). De vierde sokkel zonder beeld is uit de periode '2000'. Bezoekers kunnen als vertegenwoordiger van de mensheid rond zelf op deze sokkel plaatsnemen om deel te worden van de opstelling. Als materiaal voor de 'landmarks' is gekozen voor eikenhout (de "1700" en "1800") en douglas (de "1900") omdat die soorten in die jaren voor het eerst door Staatsbosbeheer in Nederland werden geplant.[7]De onbehandelde beelden, die met de jaren steeds grijzer kleuren, moeten zo'n twintig jaar mee kunnen[8].


Monumenten in de buurt van De Eult (Baarnse Bos) in Baarn

Stalgebouw met drie grote poorten, middenpartij door klok bekroond

Amsterdamsestraatweg 16
Baarn
Onderdeel 23. Koninklijke Stallen met Hek. KONINKLIJKE STALLEN MET HEK behorende tot de historische buitenplaats Soestdijk. Aan de straatw..

Parkwachterswoning

Amsterdamsestraatweg 11
Baarn
Als parkwachterswoning in het laatste kwart van de 19e eeuw enigszins in chalet-trant gebouwd pand zonder verdieping op L-vormige grondslag ..

Landhuis

Amsterdamsestraatweg 18
Baarn
Landhuis Kon.Paleis rechthoekig grondplan tympanon boven middenpartij, uitgebouwde halfronde kamer beneden waarboven balcon, midden XIX.

Intendantwoning

Amsterdamsestraatweg 18
Baarn
Onderdeel 24. Intendantwoning met Schuurtje. INTENDANTWONING MET SCHUURTJE behorende tot de historische buitenplaats Soestdijk. Aan de str..

Boerderij

Amsterdamsestraatweg 12
Baarn
Onderdeel 22. Boerderij. BOERDERIJ behorende tot de historische buitenplaats Soestdijk. Aan de straatweg staat een wit gepleisterde T-huis..

Kaart & Routeplanner

Route naar De Eult (Baarnse Bos) in Baarn