Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Synagoge in Enschede

Kerkelijk Gebouw

Prinsestraat 14
7513AL Enschede
Overijssel

Bouwjaar: 1927-1928
Architect: A.P. Smits en C. van de Linde gebaseerd op plan van Karel de Bazel


Beschrijving van Synagoge

Inleiding De SYNAGOGE, samen met de voormalige Joodse SCHOOL en twee WONINGEN in één bouwvolume, is in 1927-1928 gebouwd in opdracht van de Nederlandse Israëlitische Gemeente te Enschede met financiële steun van de textielfabrikant S.N. Menko. Het gebouw vertoont invloed van de oriëntaalse stijl die vanaf 1850 bij de bouw van synagogen in zwang was. Het ontwerp van de architecten A.P. Smits en C. van de Linde uit Aerdenhout is gebaseerd op een plan van K.P.C. de Bazel uit 1918 voor een synagoge in de Stadsgravenstraat in het centrum van de stad. Het ontwerp van De Bazel is vrijwel letterlijk overgenomen en is uitgebreid met een Joodse school met onderwijzerswoning en een woning voor de rabbijn. De aannemers J.H. Thomasson en W.A. Thomasson uit Enschede voerden het werk uit. De indeling van het pand is vrijwel ongewijzigd, het interieur van de school, de feestzaal en de woningen is gemoderniseerd maar bevatten nog oorspronkelijke onderdelen als tegelvloeren, ingebouwde kasten etc. In de voormalige Joodse school is een peuterspeelzaal ondergebracht, de beide woningen zijn aan derden verhuurd. De synagoge staat in de villawijk De Stadsmaten, de voormalige stadsweide, waarvoor in 1907 een uitbreidingsplan is gemaakt. Voor de woningen langs de Prinsestraat een gemetselde erfscheiding met smeedijzeren hek. Omschrijving Groot samengesteld bouwvolume met aan weerszijden van de centraal gelegen synagoge, de school en de schoolmeesterswoning (Z) en de woning van de rabbijn (N). Het gebouw staat met de voorgevel (O) aan de straat. De gevels zijn boven een trasraam van grote Utrechtse klinkers opgetrokken in geelgrijze waalklinkers. Het meanderende decoratieve siermetselwerk boven vensters, deuren en onder de dakranden is uitgevoerd in een donkerbruine baksteen. De onderdorpels van de vensters en de dekstukken langs de dakranden zijn vervaardigd uit basaltlava. De hoge GEBEDSRUIMTE op vierkante plattegrond onder een twaalfzijdig met koper bekleed koepeldak vormt het centrum van het gebouw. De gevels van de gebedsruimte zijn drie traveeën breed met in elke travee drie vensters. De uitgemetselde hoeklisenen van de tot in het dakschild opgaande middentraveeën worden bekroond door natuurstenen granaatappelen. Tegen de noordgevel de aanbouw met de vrouwengalerij. De hoofdentree tot de synagoge bevindt zich in een laag portaal onder plat dak tegen de oostgevel (O) van de gebedsruimte. Een trap van zes treden leidt naar het portiek met dubbele paneeldeur ter hoogte van het trasraam. Het portaal wordt geflankeerd door de uitgebouwde bestuurskamer (links) en dagsynagoge (rechts) met afgesnoten hoeken onder koperen koepeldaken. Aan weerszijden van deze vertrekken de zij-ingangen (links voor de mannen en rechts voor de vrouwen) met dubbele paneeldeuren in portieken met rondboog en tongewelf. De rechtgesloten vensters met bovenlicht op de begane grond en bovenin de gebedsruimte zijn evenals de roosvensters in de koepel voorzien van gekleurde glas-in-loodramen. De achtergevel (W) van de gebedsruimte heeft twee uitgangen met dubbele paneeldeuren. De samengestelde vensterpartijen in de achtergevel zijn voorzien van glas-in-loodramen. De SCHOOL ANNEX WONING aan de zuidkant van de synagoge heeft twee bouwlagen onder een plat dak. Het bouwvolume bestaat uit onregelmatig gerangschikte blokvormige onderdelen van verschillende hoogte. De entree tot de school bevindt zich in de voorgevel (O) in een uitgebouwd portiek met rondbogen onder een torentje met uurwerk en koepeldakje. De samengestelde kozijnen bestaan elk uit drie vensters met bovenlicht. In het teruggelegen deel van de linker zijgevel (Z) een portiek met de ingang van de woning. Verder in deze gevel de samengestelde vensters van de tweeklassige school op de begane grond en de feestzaal op de verdieping. Tegen de achtergevel (W) leidt een gemetselde buitentrap naar een dubbele paneeldeur op de verdieping. De overige vensters in deze vleugel zijn eenvoudig rechtgesloten. De WONING VAN DE RABBIJN aan de noordzijde van de synagoge is samengesteld uit blokvormige plat afgedekte onderdelen van respectievelijk één, twee en drie bouwlagen. De ingang van het huis bevindt zich in een portiek onder rondboog in de voorgevel (O). Rechts van de entree in het gedeelte van twee bouwlagen vensters met samengesteld kozijn. De grote gebedsruimte verkeert in geheel oorspronkelijke staat met onder meer de centraal geplaatste houten bima, de houten ark in de zuidwand en de houten banken. De wanden en het gewelf van de synagoge zijn uitgevoerd in ruwe blauwpleister. In het koepelgewelf zijn de symbolen van de twaalf stammen van Israël afgebeeld. In de dagsynagoge en de bestuurskamer zijn de oorspronkelijke lambrizering en de meubels nog aanwezig. Bijzondere aandacht verdienen de oorspronkelijke verlichtingsarmaturen in het gehele gebouw. De gang en het voorportaal van de synagoge hebben een wit marmeren vloer en dito lambrizering met zwart marmeren banden en dekstukken. De wanden van de vestiaires, trappehuizen en toiletgroepen zijn voorzien van tegellambrizeringen. In de daklichten boven de halletjes achter de zijingangen glas-in-loodramen. Waardering Synagoge met bijgebouwen van cultuur- en architectuurhistorisch belang vanwege: - de bijzondere herinnering aan de grote en belangrijke Joodse gemeenschap in Enschede voor de Tweede Wereldoorlog - de hoge kwaliteit van het architectonische ontwerp zowel in het exterieur als in het interieur met als hoogtepunt de door K.P.C. de Bazel ontworpen gebedsruimte - de voor synagogen kenmerkende oriëntaalse bouwstijl - de hoge mate van gaafheid van zowel het ex- als interieur - de vele bijzondere oorspronkelijke interieuronderdelen - de zeldzaamheid (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 510624
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Synagoge van Enschede
Voorkant van de synagoge met rechts het Mauthausen-monument van de hand van Appie Drielsma[1]
Voorkant van de synagoge met rechts het Mauthausen-monument van de hand van Appie Drielsma[1]
Locatie Enschede
Oorspr. functie Synagoge
Huidig gebruik Synagoge, opengesteld voor publiek, culturele manifestaties
Start bouw 1927
Bouw gereed 1928
Monumentstatus Rijksmonument sinds 1998
Monumentnummer [2] 510624 [2]
Architect A.P. Smits & C. van der Linde
Eigenaar Nederlands Israëlitische Gemeente Twente
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde
Interieur

De synagoge van Enschede is een ontwerp van de architecten Anthonie Pieter Smits en Cornelis van de Linde uit Aerdenhout. Zij ontwierpen het gebouw aan de Prinsestraat, gebaseerd op het ontwerp van Karel de Bazel uit 1918-1920 voor een synagoge aan de Visserijstraat, omdat de oude synagoge aan de Achterstraat, thans Stadsgravenstraat, te klein was geworden. Het gebouw is gebouwd in 1927-1928 in opdracht van de Nederlands-Israëlitische Gemeente van Enschede. De synagoge wordt geprezen als "een van de mooiste van de mediene" om zijn eigentijdse vormentaal.[3]

Geschiedenis

De oude synagoge aan de Achterstraat

In 1730 vestigden zich de eerste Joodse gezinnen in Enschede dankzij een liberale Twentse drost, die hen permissie verleende. De eerste godsdienstoefeningen - er was nog geen minjan - werden gehouden in het huis van Hertog Barend en Beeltjen Frank. In 1772 lieten ze hun huis per testament na aan hun zoon Mozes Hertog met als voorwaarde dat het plaats moest bieden aan de minjan en de Thorarol. Deze eerste, kleine sjoel was gevestigd in de huidige Walstraat. Na de Franse Revolutie begon de joodse gemeenschap zich sneller te ontwikkelen en in 1835 werd de sjoel aan de Achterstraat ingewijd als nevenkerk van de synagoge in Zwolle. De brand in 1862 ging ook aan de Sjoel niet voorbij, die volledig afbrandde. Aan de Gronausestraat werd een noodsynagoge in een houten loods ingericht. Dankzij giften uit binnen- en buitenland, waaronder de Baron van Twickel en Prins Hendrik, kon al in 1865 een nieuwe synagoge worden ingewijd.

De groei van de Joodse gemeenschap bleef aanhouden in aan het begin van de 20e eeuw werd ook de Synagoge aan de Achterstraat te klein, zodat in 1913, onder aanvoering van Jacob Rozendaal werd besloten tot de bouw van een nieuwe sjoel. Niet alleen was ditmaal de gemeenschap met ongeveer 1200 zielen, groter, zij was ook aanmerkelijk draagkrachtiger door leden die, zoals Menko, fortuin hadden gemaakt als fabriekseigenaar. In 1919 was het ontwerp voor de nieuwe synagoge klaar, maar het duurde tot 1927 voor met de bouw werd begonnen. De nieuwe synagoge bood plaats aan 600 mensen, en werd op 13 december 1928 ingewijd door opperrabbijn Hirsch. Al het glas-in-loodwerk en de mozaïeken werden ontworpen door Lambert Lourijsen.[4]

Tweede Wereldoorlog

De eerste razzia in Enschede, de eerste buiten Amsterdam, vond plaats op 14 september 1941. 144 mannen werden weggevoerd naar Mauthausen.[5] In totaal kwamen 700 van de 1200 leden van de Joodse gemeenschap om het leven, aan wie herinnerd wordt door een plaquette boven de ingang van de gebedsruimte. Het gebouw zelf was in die tijd in gebruik door de Sicherheitsdienst, en het mag als een wrede ironie van de geschiedenis gelden dat het gebouw daarom intact gebleven is. Na de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw weer als synagoge in gebruik genomen.

Tegenwoordig

In 1987 werd de synagoge opgeschrikt door de diefstal van sacraal zilverwerk. De dief bood de gestolen stukken aan bij een bekende verzamelaar van judaïstiek, die ze herkende en de politie informeerde. Het gestolen zilverwerk kwam op die manier terug.

Tussen 2001 en 2004 is een belangrijke restauratie van het totale gebouw verricht, waarbij de originele stijl is behouden en waar nodig teruggebracht.

Het gebouw wordt beheerd en onderhouden door de eigenaar, de Nederlands Israëlitische Gemeente Twente[6]. De Stichting Vrienden van de Synagoge Enschede[7] verzorgt sinds 2014 de openstelling, rondleidingen voor belangstellenden en culturele manifestaties.

Zie ook



Monumenten in de buurt van Synagoge in Enschede

De Stadsweide

Prinsestraat 10
Enschede
Inleiding Het SCHOOLGEBOUW, "De Stadsweide", is in 1913 gebouwd als zevenklassige openbare lagere school met inpandige congiërgewoning en ..

Herenhuis met artsenpraktijk

Kortenaerstraat 3
Enschede
Inleiding HERENHUIS met ARTSENPRAKTIJK gebouwd ca. 1930 naar ontwerp van W. Hamdorff, in traditionalistische materialen met architectonisch..

Sonnevanck

Ariënsplein 2
Enschede
Inleiding Het vrijstaande HERENHUIS, "Sonnevanck", is in 1911 gebouwd als burgemeesterswoning voor Edo Bergsma naar een ontwerp van de stad..

De Maere

Ariënsplein 3
Enschede
Inleiding In 1909 is als onderwijsinstelling uit de Nederlandse School voor Nijverheid en Handel de Textielschool ontstaan, in 1918 gevolgd..

Huize de Groote Schuur: herenhuis

M.H. Tromplaan 23
Enschede
Inleiding In opdracht van de bankier mr. Benjamin Willem Blijdenstein jr. is het HERENHUIS De Groote Schuur in 1910-12 gebouwd naar ontwerp..