Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Maria Hemelvaartskerk in Sas van Gent

Kerkelijk Gebouw

Markt 4
4551BK Sas van Gent (gemeente Terneuzen)
Zeeland

Bouwjaar: 1892
Architect: Joseph Cuypers


Beschrijving van Maria Hemelvaartskerk

Inleiding Bakstenen, drie beukige neo-gotische kruisbasiliek met fronttoren, in 1891/1892 gebouwd naar ontwerp van J.Th.J. Cuypers door aannemer C. Mulders uit Raamsdonksveer. De kerk kwam tot stand onder "bouwpastoor" A.G. Blankers en is de opvolger van de "kerkschuur" uit 1739 welke op hetzelfde terrein, direct naast de huidige, stond. Het interieur, met name afwerking en inrichting, werd tijdens een renovatie-herinrichting in 1965 sterk gewijzigd in de trant van de Bossche School waarbij belangrijke, voor de architect kenmerkende, details verloren zijn gegaan en waarbij het interieur, waaronder koorinrichting en altaren, gedeeltelijk is ontmanteld. De tijdens deze herinrichting aangebrachte zaken komen niet voor bescherming in aanmerking. Het orgel valt buiten de bescherming. De zes stuks gebrandschilderde ramen in de westgevel van het transept werden omstreeks 1956 aangebracht en vallen eveneens buiten de bescherming. Omschrijving Het bouwwerk is geheel opgetrokken uit rode machinale baksteen in kruisverband, voorzien van banden in gele steen. De gevels zijn geplaatst op een natuurstenen plint en worden afgesloten door een sobere houten gootlijst op een uitkragende siermetselwerk band. Het muurwerk is voorzien van kettingankers. De zeven vensters in het priesterkoor, het bovenlicht van de hoofdentree en het venster ter plaatse van de orgelnis in de oostgevel zijn in zandsteen uitgevoerd; de overige vensters in baksteen. De zijbeuken worden door steunberen in traveeën verdeeld met per travee één spitsboogvormig glas-in-lood venster, waarboven, in het opgaand gevelwerk van het middenschip, steeds een reeks van drie spitsboogvormig vensters. De vensterdorpels en afdekplaten in de steunberen zijn getrapt uitgevoerd. De topgevels van het transept bezitten in het bovenste deel een groep van drie spitsboogvormige vensters waarboven een kleine venstergroep ter verlichting van de kapruimte. Het vijf-vlaks koor bezit in elk gevelvlak een rijk glas-in-lood venster. Aan de noordzijde, grenzend aan het koor bevindt zich een kapel met rijke glas-in-lood vensters. In de centrale torenbouw tegen de oostgevel is een spitsboogvormige entreepartij met een getraceerd glas-in-lood bovenlicht aanwezig. Daarboven zijn respectievelijk een gevelband met gemetseld mozaïek, een drielichtvenster onder een spitsboog ter hoogte van de orgelnis en een reeks van drie spitsboogvensters met glas-in-lood aangebracht. Ter hoogte van het luidwerk bevinden zich aan alle zijden van de toren reeksen van drie spitsboogvormige galmgaten. Aan weerszijden van de toren bevinden zich drielichtvensters, ter plaatse van de doopkapel respectievelijk de rechter kapel in het verlengde van de zijbeuken. In de hoek tegen het koor bevindt zich aan de Zusterstraat de sacristie, die bestaat uit een verdiepingloos, drie traveeën breed bijgebouw onder een eigen zadeldak. De rechthoekige vensters zijn als drielicht uitgevoerd. De rechter travee bevat een vernieuwde entree. In 1897 is een bestaand bouwwerk tegen de noordelijke gevel, mogelijk een restant van de oude kerk, tot berghok verbouwd. In 1925 is dit platgedekte gebouw vergroot en via een poort en buitenruimte vanaf het voorterrein, buitenlangs toegankelijk gemaakt. Schip en transept zijn voorzien van zadeldaken gedekt met leien. De viering wordt bekroond door een opengewerkte dakruiter met een leien gedekte torenspits. De zadeldaken bezitten kleine, met leien gedekte dakkapellen ter verlichting van de kapruimte. De hoofdtoren bezit een achtvlaks, met leien gedekte spits, bekroond door een kruis en haan. Aan de voet van de spits bevinden zich wijzerplaten in dakkapelachtige elementen. De oorspronkelijke wijzerplaten uit 1892 zijn in de loop der tijd vervangen. Na de interieuraanpassingen uit de jaren zestig van deze eeuw heeft met name het middenschip een versoberd aanzien gekregen waarin het egaal grijze schilderwerk op de muren overheerst. Overige afwerkingen, waaronder muurwerken en kolommen in schoon metselwerk uit rode machinale "Stekene Steen" met geel-zwarte banden, de zijbeukgewelven en het hoofdportaal zijn nog oorspronkelijk. De gewelfplafonds in de zijbeuken zijn gemetseld in de vorm van kruisribgewelven, de overige gewelven in schip, transept en priesterkoor zijn uitgevoerd in beton (cementijzer) met ribben van de firma Picha & Stevens te Sas van Gent. Schip en transept bezitten een tongewelf met geknikte kruin, het priesterkoor een kruis- en een straalgewelf en de viering een stergewelf. De sacristie is voorzien van een betonnen tongewelf. De gewelfschildering in het priesterkoor met goud-groene decoratie op de ribben is nog origineel. Het merendeel van de glas-in-lood ramen is sober uitgevoerd met maaswerk in blauw-beige-geel. Van bijzondere waarde zijn de drie figuratieve gebrandschilderde glas-in-lood ramen in het priesterkoor, vervaardigd in het Roermondse atelier van F. Nicolas & Zn., mogelijk naar ontwerp van Cuypers. Vermoedelijk is ook het driedelig gebrandschilderd raam uit 1896 in de Heilig Hart kapel uit dit atelier afkomstig. In de jaren 1929-1931 werden de overige figuratieve gebrandschilderde ramen, vervaardigd in het atelier van Hendrik Coppejans te Gent, in de kapel en in het priesterkoor aangebracht. De gangpaden in de kerk zijn in natuursteen uitgevoerd, mogelijk nog afkomstig uit de oude kerk. Waardering Kerk van algemeen belang vanwege cultuurhistorische waarde en van architectuurhistorische waarden als zeer zeldzaam voorbeeld van een betongewelfconstructie in de bouwperiode. Het geheel is van ensemblewaarde voor het aanzien van de stad. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 509986
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Maria Hemelvaartskerk
Sas van Gent - Heilige Maria Hemelvaartkerk 1.jpg
Denominatie Rooms Katholieke Kerk
Gebouwd in 1892
Gewijd aan Maria Tenhemelopneming
Monumentale status Rijksmonument
Architectuur
Architect(en) Joseph Cuypers
Bouwmateriaal Gewapend beton en baksteen
Stijlperiode Neogotiek
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De 'Maria Hemelvaartskerk (of Cuyperskerk) is een neogotische kerk te Sas van Gent die in 1892 in gebruik werd genomen en ontworpen is door Joseph Cuypers. De kerk is gelegen aan de Markt en is een kruisbasiliek met toren en vieringtorentje. Het is de eerste kerk in Nederland waarbij een gewelf van "cement-ijzer", ofwel gewapend beton, werd toegepast. Dit leidde tot minachtende kritiek als "nep" en "kitsch", doch tegenwoordig kan de kerk niet alleen als architectonisch en religieus erfgoed, doch ook als een belangrijk industrieel erfgoed worden opgevat. De kerk is daarom geklasseerd als Rijksmonument.

1rightarrow blue.svg Zie ook: Geschiedenis van gewapend beton

Geschiedenis

Bouw

De katholieken te Sas van Gent beschikten over een schuurkerk uit 1739, die in het begin van de 19e eeuw was opgewaardeerd tot een volwaardig kerkgebouw. Het toenemende aantal katholieken (1.150 in 1889) noopte de parochie tot het zoeken naar een oplossing. Er werd een bizondere kas over de Nieuwe Kerk gevormd, waarin een aantal legaten waren gestort die solied rentegevend waren. Hierin bevond zich fl 57.000,-. Bij de eerste aanbesteding kwam de laagste inschrijver op fl. 59.999,98 en dat overschreed de begroting. Dit leidde niet alleen tot paniek en extra onderhandelingen, maar ook tot bezuinigingen, onder meer op bouwmaterialen. Op 17 maart 1891 begonnen de werkzaamheden.

De geschiedenis van de bouw werd genoteerd door opzichter Hermanus Hendricus Spiring in een Dagboek van de Vordering en den Staat der Werken. Helaas stierf hij, tijdens de bouw, op 2 februari 1892.

Op 12 oktober 1891 begon men met het gemonteerd-ijzermodel-graad, voor het spitsbogig tongewelf van cement, ofwel de bewapening voor het tongewelf van het schip, hetwelk in gewapend beton zou worden uitgevoerd. Het betrof de invoering van een geheel moderne constructiemethode bij gebouwen opgezet volgens de principes van de Middeleeuwen. Aldus werd het tongewelf in het schip en het transept gebouwd. Hoewel de techniek nooit eerder was toegepast is er van ernstige problemen geen sprake geweest. Uiteraard was er kennis aanwezig bij de betonfabrikant, de in Sas van Gent gevestigde firma Pichet-Stevens.

In november 1891 was de torenspits al gereed. Op 11 november woedde er een orkaan, gepaard gaande met schrikwekkende windstoten, maar toren en dakruiter hadden deze beproeving pront doorstaan. Het hoogste punt werd bereikt op 15 december 1891, toen de haan op het torenkruis werd geplaatst. Op 28 mei 1892 werd de kerk ingewijd door Petrus Leyten, bisschop van Breda. Vervolgens werd de oude schuurkerk afgebroken. Op het terrein kwam een zusterklooster annex meisjesschool. Dit klooster kwam in 1923 in handen van de Franciscanessen van Charitas te Roosendaal.

Inventaris

De kerk werd in 1897 uitgebreid met een sacristie, in 1900 kwam er een uurwerk en in 1898 werden twee kerkklokken ingezegend, gegoten door Klokkengieterij Petit & Fritsen. Deze werden in de Tweede Wereldoorlog gestolen door de bezetter. Twee nieuwe klokken, gewijd aan Maria en Franciscus, kwamen er in 1949. Reeds bij de inwijding waren er drie glas-in-loodvensters geplaatst die de vier Evangelisten, Maria en Jozef voorstelden. Dankzij schenkingen kwamen er meer vensters.

De kerk bezat oorspronkelijk een Van Peteghemorgel, dat in 1797 voor 22 ponden vlaams was gekocht uit de boedel van het klooster Groene Briel te Gent en dienstdeed in de schuurkerk. Dit werd naar de nieuwe kerk overgbracht maar kwam in slechte staat te verkeren en werd uiteindelijk dermate onbespeelbaar dat in 1925 een harmonium werd aangeschaft. Het historische orgel werd als "waardeloos" beschouwd en ingenomen door de firma Pels, die een nieuw orgel leverde dat in 1928 werd ingewijd. Na 1965 werd ook dit orgel niet meer gebruikt, aangezien er in de nieuwe liturgie geen plaats meer voor werd geacht. Echter werd het orgel in 1983 weer speelklaar gemaakt en werd een concert gegeven. In 1986 werd het orgel gerestaureerd door de firma Nijsse uit Oud-Sabbinge. Het heeft tegenwoordig 21 registers en 1224 pijpen. De betonnen gewelven zorgen verrassenderwijs voor een zeer goede akoestiek.

In de kerk was een hoofdaltaar aanwezig, alsmede twee zij-altaren. De zijaltaren waren ter ere van het Heilig Hart, respectievelijk Onze Lieve Vrouw. Het hoofdaltaar had een houten retabel met openslaande luiken. Indien gesloten toonden deze vier heiligenbeeldjes en, indien geopend, vier taferelen uit het leven van Jezus. Op zon- en feestfdagen waren de luiken geopend. Toen, in 1965, het hoofdaltaar werd vervangen door een centraal geplaatste liturgietafel, werden de beelden in de Sacramentskapel geplaatst. Diverse beelden werden toen uit de kerk verwijderd, maar ze zijn later gerestaureerd en weer teruggeplaatst.

Het doopvont uit omstreeks 1850 komt uit de voormalige schuurkerk. Een gepolychromeerd Mariabeeld, uit 1892, werd in 1981 gerestaureerd. De Kruiswegstaties, bestaande uit gipsreliëf, werden in 1965 eveneens verwijderd, maar zijn in 2005 vervangen door andere staties, afkomstig van de voormalige parochiekerk van Groede en vervaardigd in het begin van de 20e eeuw.

De kerk kent ook enkele schilderijen. "Christus aan het kruis", uit 1842, is geschilderd door Constant de Surgeloos uit Gent. Het werd gerestaureerd in 1977. "De bewening van Christus" is vermoedelijk 19e-eeuws, maar misschien ouder.

Op 1 januari 2013 werd de kerk definitief gesloten. Het gebouw staat sindsdien te koop.

Externe bron

  • E.J. Erpelink, 2005. De bouw van de nieuwe kerk aan de Markt te Sas van Gent, in: Kroniek van de Stichting Heemkundige Kring Sas van Gent, nr. 39, ISSN 0929-9041. pp. 15-43

Monumenten in de buurt van Maria Hemelvaartskerk in Sas van Gent

Huis 'Het Oude Klooster'

Westkade 103
Sas van Gent (Gemeente Terneuzen)
Fors dwarspand, met gepleisterde lijstgevel, eerste helft XIX. Op een plint van natuursteen waarin de vensters van het souterrain en de gebo..

Walmolen op bastion Generaliteit

Westdam 6
Sas van Gent (Gemeente Terneuzen)
Op het v.m. bolwerk Generaliteit hoog gelegen stenen achtkante molenromp, daterend uit het tweede kwart van de 19e eeuw. De gepleisterde st..

Gangenstelsel onder bastion Generaliteit

Westdam 6
Sas van Gent (Gemeente Terneuzen)
17e eeuws onderaards gangenstelsel op het v.m. bolwerk Generaliteit nabij en onder de daar van ouds aanwezige molen (de huidige molen dateer..

Getijdenmolen op bastion Zeelandia

Kloosterlaan 71
Sas van Gent (Gemeente Terneuzen)
Als onderdeel van de oude verdedigingswerken is een restant metselwerk van de fortificatie bewaard gebleven, waarin overblijfselen van een v..

Huis 'De Hertog van Marlborough'

Oostkade 31
Sas van Gent (Gemeente Terneuzen)
Klassicistisch, onderkelderd, pand op hardstenen voet met gepleisterde lijstgevels en omlopend schilddak en 4 rondgemetselde hoekschoorstene..

Kaart & Routeplanner

Route naar Maria Hemelvaartskerk in Sas van Gent

Foto's (1)