Meer dan 63.000 rijksmonumenten


De Vonk in Noordwijkerhout

Overig

Westeinde 94
2211XS Noordwijkerhout
Zuid Holland

Bouwjaar: 1918
Architect: J.J.P. Oud


Beschrijving van De Vonk

Inleiding De Vonk is in 1918-1919 gebouwd als VAKANTIEHUIS in opdracht van de Vereeniging Buitenbedrijf van het Leidsche Volkshuis. Deze Vereeniging was in 1911 in Leiden opgericht door mej. E. Knappert met het doel jonge vrouwen uit Leidse arbeidersgezinnen de mogelijkheid te geven weekenden naar buiten te gaan en door middel van kennismaking met de natuur op een hoger moreel peil te komen. In 1917 kreeg de architect J.J.P. Oud de opdracht het vakantiehuis De Vonk te bouwen. Het gebouw is een gezamenlijk ontwerp van Oud en de kunstenaar Th. van Doesburg volgens de principes van De Stijl. De gekleurde glas-in-loodvensters in het trappenhuis zijn ontworpen door de kunstenaar H.H. Kamerlingh Onnes. De architect en de kunstenaars ontmoetten elkaar in 1916 bij de Leidsche Kunstclub De Sphinx. In 1917 richtte Van Doesburg met anderen het tijdschrift De Stijl op, dat het begin zou vormen van de gelijknamige kunstenaarsbeweging, waarbij ook Oud enige tijd betrokken was. Het vakantiehuis is één van de vroegste voorbeelden van een Gesamtkunstwerk waarbij sprake is van integratie van schilderkunst en architectuur volgens de idealen van harmonie en evenwicht van De Stijl-beweging. Oud ontwierp de bouwkundige onderdelen en Van Doesburg de aankleding en kleurstelling ervan. Achtergrond van deze taakverdeling was de visie op de zogenaamde tegenpoligheid van de drie dimensionale architectuur en de twee dimensionale schilderkunst. Doel van de samenwerking was om te komen tot een harmonische verbinding tussen deze tegenpolen. Zowel architect en kunstenaar dienden binnen hun eigen vakgebied te streven naar zuivere middelen en vormen om te komen tot een harmonie. Bij De Vonk heeft dit geresulteerd in een harmonisch evenwicht tussen de gesloten en symmetrische architectuur enerzijds en de asymmetrische open kleurcomposities anderzijds. De glas-in-loodramen van het trappenhuis zijn opgebouwd uit kleine stukjes gekleurd glas, die na de plaatsing zijn bijgewerkt met olieverf. De vensterluiken die oorspronkelijk in het kleurenschema van Van Doesburg waren geschilderd, zijn verwijderd. De dubbele deur van de hoofdingang is recent geschilderd in een niet originele kleur. Ondanks de verbouwingen en uitbreidingen, vormt het gebouw nog steeds een belangrijke mijlpaal in de ontwikkeling van de jonge Nederlandse architectuur.* Omschrijving Het symmetrische pand telt twee bouwlagen en heeft aan de voor- en achtergevel hoog opgaande hoekpartijen met puntgevels onder steekkappen. Het schilddak en de steekkappen zijn gedekt met Romaanse pannen. De gevels zijn opgetrokken in rode baksteen boven een iets uitgemetselde hoge plint met horizontale sierbanden van grauwe baksteen. Door de geometrische vlakverdeling in het verspringende metselwerk hebben de gevels reliëf gekregen. De recht gesloten gevelopeningen zijn voorzien van rollagen en natuurstenen waterdorpels. De deels vernieuwde houten deuren en vensters hebben roedenverdeling. Boven de centrale hoofdentree in de voorgevel (oost) een breed balkon met gemetselde borstwering, waarachter de gevel iets terug ligt. De entree bestaat uit een dubbele houten deur met vierruits vensters in een portiek. Direkt boven het portiek een asymmetrische geometrische kleurcompostitie van zwarte, witte, zachtgele, zeegroene en lichtblauwe geglazuurde baksteen. Vergelijkbare composities bevinden zich onder de smalle vensters aan weerszijden van de mingang. In de hoekpartijen drie verdiept liggende vensters tussen sterk vertikaal gelede uitspringende gemetselde stijlen. De vensters in de geveltoppen zijn een latere toevoeging. In het midden van het dakschild een brede dakkapel met drie vensters. De terrassen aan de zijgevels (noord en zuid) zijn recentelijk verbouwd tot serres. De oorspronkelijke bakstenen muurtjes ter hoogte van de plint, voorzien van dezelfde horizontale banden van grauwe baksteen, zijn in de serres opgenomen. Ook hier vernieuwde vensters en deuren, in het dakschild brede dakkapellen. De achtergevel (west) gaat grotendeels schuil achter later aangebouwde vleugels. De vijf grote gekleurde glas-in-loodvensters van het trappenhuis zijn duidelijk herkenbaar. Interieur De oorspronkelijke geheel symmetrische indeling van het pand is in grote lijnen gehandhaafd. In de centrale hal een enkele trap die via een bordes overgaat in twee armen naar de verdieping. De treden van de trap zijn afgedekt met marmeren platen, evenals de gepleisterde getrapte muren die de benedentrap flankeren. Het trappenhuis bevat drie vaste banken, twee aan weerszijden van de trap op de begane grond en één tussen de twee traparmen in de gang op de verdieping. De tegelvloeren van de hal, het trapbordes, de gangen en de toiletten bestaan uit asymmetrische geometrische kleurcomposities van vierkante gele, zwarte en witte tegels. Op het eerste gezicht lijkt het ontwerp voor de tegelvloeren zonder systeem maar bij nadere beschouwing treden er herhalingen op en bestaat er een zekere relatie van de zwarte figuren met de plaats waar zij voorkomen. De hal- en gangdeuren hadden oorspronkelijk een vergelijkbare kleurstelling: zwart, wit, oranje en grijs voor de verschillende panelen en lijsten in wisselende composities. Het trappenhuis van De Vonk wordt beheerst door het traplicht van vijf donkere rechthoekige gekleurde glas-lood-vensters ter hoogte van het trapbordes. De vensters bestaan elk uit drie gekleurde vierkante glas-in-loodramen waarop gestileerde voorstellingen van onder meer dierenriem tekens en spelende kinderen. Waardering Het (voormalig) vakantiehuis De Vonk is van algemeen cultuur, - en architectuurhistorisch belang - als een vroeg en zeldzaam voorbeeld van een Gesamtkunstwerk, gebouwd volgens de idealen van harmonie en evenwicht van De Stijlbeweging en daarom een markeringspunt in de ontwikkeling van de jonge Nederlandse architectuur - als representatief voorbeeld van het vroege werk van de architect J.J.P. Oud, gekenmerkt door onder meer invloed van Berlage - vanwege de gaafheid en hoge kunsthistorische waarde van de onderdelen die zijn ontworpen door Th. van Doesburg - vanwege de gaafheid en hoge kunsthistorische waarde van de glas-in-loodramen van H.H. Kamerlingh Onnes (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 509685
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
De Vonk
De Vonk vacation hostel Noordwijkerhout 1.jpg
Locatie Westeinde 94, Noordwijkerhout
Huidig gebruik Kinderdagverblijf
Start bouw Februari 1918
Bouw gereed Augustus (?) 1918
Opening Februari 1919
Monumentstatus Rijksmonument
Overig
Verdiepingen 3
Architect J.J.P. Oud
Eigenaar De Raad Makelaars
Aannemer J.J. Frank
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde
Vakantiehuis De Vonk. 1918.
Vakantiehuis De Vonk. 2008.
Ingang.
Overloop.
Trap.

Vakantiehuis De Vonk, ook Vacantie en Zondagshuis De Vonk of Vormingscentrum De Vonk genoemd, is een voormalig vakantiehuis voor fabrieksmeisjes en is in 1917-1918 ontworpen door architect J.J.P. Oud in samenwerking met de kunstenaars Theo van Doesburg en Harm Kamerlingh Onnes.

Tot in de jaren 1960 was het pand een vormingsinternaat voor meisjes. Vanaf de jaren 1990 de maakte de Stichting Centrum '45 er 15 jaar lang in gebruik van als behandelinstelling voor getraumatiseerde vluchtelingen. Daarna werd er een kindergezondheidscentrum in gevestigd.

Oprichting

De Vonk werd gebouwd in opdracht van de christen-socialist en directeur van de Leidse Vereeniging Buitenleven, Emilie Charlotte Knappert (1860-1952). Geïnspireerd op het werk van de Brit Arnold Toynbee zette Knappert zich in om de situatie van arbeiders te verbeteren. In 1899 richtte zij hiervoor in samenwerking met H.L. Drucker in Leiden het Leidse Volkshuis op. Haar wens om een plek in te richten, waar meisjes vakantie konden vieren, die daar normaal gesproken de middelen niet voor hadden, kreeg pas in 1917 concrete vormen. Knappert was bevriend met de Haagse architect H.P. Berlage. Berlage raadde haar aan het te bouwen vakantiehuis te laten ontwerpen door J.J.P. Oud, die destijds in Leiden woonde.

Architectuur

De Vonk is H-vormig van opzet en had oorspronkelijk aan weerszijden twee ruime terrassen.[1] Volgens een hoeksteen vond de eerstesteenlegging plaats op 'de achtste sprokkelmaand MCMX VIII', 8 februari 1918. Het gebouw is traditionalistisch en symmetrisch van opzet en ademt een landelijke sfeer. Door het gebouw Spartaans eenvoudig te laten zette Oud zich af tegen de zich toen net ontluikende Amsterdamse School. Om het gebouw toch iets te verlevendigen liet hij de details ervan ontwerpen door Theo van Doesburg en Harm Kamerlingh Onnes.

Exterieur

De voorgevel van De Vonk is geheel symmetrisch. De drie door Van Doesburg ontworpen mozaïeken boven en ter weerszijden van de ingang, bestaande uit witte, zwarte, groene, gele en blauwe, geglazuurde bakstenen, vormen hier een uitzondering op. Oorspronkelijk was ook houtwerk, zoals deuren, kozijnen en luiken, eveneens op aanwijzing van Van Doesburg, in dezelfde kleuren als de basteenmozaïeken beschilderd.

Theo van Doesburg. Ontwerp van de tegelvloer op de begane grond van vakantiehuis De Vonk. 1917-1918. Leiden, Stedelijk Museum De Lakenhal.
Theo van Doesburg. Ontwerp van de tegelvloer op de eerste verdieping van vakantiehuis De Vonk. Ca. 1918. Huidige verblijfplaats onbekend.

Interieur

Ook het interieur is symmetrisch van opzet, waaraan Van Doesburg asymmetrische elementen toevoegde. In de grote ontvangsthal op de begane grond en de overloop op de eerste verdieping bevinden zich door hem ontworpen tegelvloeren, bestaande uit witte, zwarte en okergele tegels, die in juni-juli 1918 werden gelegd. De aangrenzende deuren werden in juli 1918 in dezelfde kleuren beschilderd. Hiermee probeerde Van Doesburg de schilderkunst in de architectuur te laten overgaan. Hij zag het als een eerste aanzet om – geïnspireerd op de ideeën van Wassily Kandinsky – ‘den mensch in (inplaats van tegenover) de beeldende kunst te plaatsen’.[2] Door iedere deur een eigen combinatie van kleuren te geven werd, volgens Van Doesburg, ‘op de wijze der schilderkunst-in-architectuur, door destructie een aesthetische ruimtewerking bereikt’.[3] Naar aanleiding van het ontwerp van de tegelvloer op de begane grond maakte Van Doesburg overigens een schilderij op eterniet, getiteld Compositie (IX).

De hal op de begane grond en de overloop op de eerste verdieping waren bedoeld als leefruimten. Hier ontwierp Oud banken om ‘gelegenheid te scheppen voor de kinderen en geleidsters zich een oogenblik met een boek of handwerk te kunnen zetten’.[4] Onder deze banken bevonden zich bergruimten. Mogelijk heeft Van Doesburg ook de hand gehad in de centrale trap in de hal van het vakantiehuis. Deze stemt immers niet geheel overeen met Ouds traditionele baksteenarchitectuur van destijds, maar vertoont wel overeenkomsten met de trap van Jan Wils' huis De Lange in Alkmaar uit 1917, waarvan Van Doesburg het interieur grotendeels ontwierp, en de trap van amusermentspaleis de Aubette in Straatsburg, die van Doesburg in 1927 ontwierp.

Kamerlingh Onnes ontwierp de glas in loodramen en de kleurontwerpen van de kamers. De glas in loodramen werden begin augustus 1918 geplaatst. Van Doesburg was zeer verbolgen over het resultaat. De ramen zorgden volgens hem voor een 'benauwende kleurenatmosfeer, waarin elke frissche gedachte elke gezonde ademhaling verpest wordt'. Op 6 juli 1918 schreef hij Oud 'dat die groene kleur der deuren en plinten enz. in de badkamer direct verwijderd moet, aangezien dit groen vreselijk vloekt met de tegelvloer'.

Verder lezen

  • Hoste, Huib, 'Het vacantiehuis te Noordwijkerhout', De Telegraaf (1 maart 1919).
  • Veendrick, Laurenz (1999). Tussen school en leven. Langdurige internaatsvorming voor meisjes tussen 14 en 16 jaar in de jaren vijftig en zestig in vormingsinternaat De Vonk te Noordwijkerhout. Leiden: Verloren. Zie books.google.nl.

Zie ook

Externe links


Monumenten in de buurt van De Vonk in Noordwijkerhout

Portierswoning

Gooweg 47
Noordwijkerhout
Portierswoning, op een stichtingssteen gedateerd 1872, met lage zolderverdieping, aan drie zijden driehoekig doorlopende daklijst en venster..

Koetshuis

Gooweg 45A
Noordwijkerhout
Koetshuis, midden 19e eeuw, onder pannen zadeldak, met in de puntgevel paardehoofden en boven de getoogde deuren een hooiluik. Uitgebreid 19..

Klein Leeuwenhorst

Gooweg 45
Noordwijkerhout
Gepleisterd blokvormig landhuis, blijkens de stichtingssteen in de achtergevel uit 1858. Het in overgangsvormen tussen het neo-classicisme e..

Koetshuis

Gooweg 23
Noordwijk
KOETSHUIS. Ten noordoosten van het huis Calorama het koetshuis gebouwd op L-vormige grondslag (vierkant voorhuis - rechthoekig achterhuis) ..

Toegangshek met keermuren

Gooweg 23
Noordwijk
TOEGANGSHEK MET KEERMUREN. Aan de Gooweg twee identieke toegangshekken, waarvan één toegang geeft tot het buitenhuis Calorama en de ander..

Kaart & Routeplanner

Route naar De Vonk in Noordwijkerhout

Foto's (1)