Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Gereformeerde kerk in Appingedam

Kerkelijk Gebouw

Dijkstraat 73
9901AP Appingedam
Groningen

Bouwjaar: 1928 (fundering 1868) 1977 (uitbr.)
Architect: E. Reitsma Reitsma E. Reitsma


Beschrijving van Gereformeerde kerk

Inleiding Gereformeerde KERK met MUUR en twee TOEGANGSHEKKEN, gebouwd in 1928 op de fundamenten van de oude kerk uit 1868. Toen deze kerk in 1926 was afgebrand kreeg architect E. Reitsma opdracht tot herbouw. Elementen waar hij rekening mee moest houden waren de nog aanwezige pastorie (ca. 1868) aan de Dijkstraat en het erachter liggende consistoriegebouw (ca. 1911). In zijn ontwerp nam hij één resterende muur (de oostgevel) van de vorige kerk op en liet het consistoriegebouw daarop aansluiten. Resultaat was een vrij sobere zaalkerk in Amsterdamse Schoolstijl, met de lange zijde direct grenzend aan de St. Annastraat. Het consistoriegebouw verlengde hij aan de noordzijde met een extra vergaderlokaal. Omstreeks dezelfde tijd werd er naast de pastorie aan de Dijkstraat een kosterswoning gebouwd. Na de oorlog boette het kerkgebouw in aan plasticiteit doordat de schoorsteen, die de nok aan de voorzijde markeerde, en de getrapte decoraties van metselwerk en beton op het westelijke zijvlak van het dak verloren gingen. In 1977 vond er een verbouwing plaats van het gehele complex. Reitsma had bij het ontwerp van de kerk de mogelijkheid open gelaten om de 750 bestaande zitplaatsen uit te breiden met 350, door de bouw van een gaanderij. Deze toevoeging werd in 1977 gerealiseerd. Een deel van de kerkbanken werd toen onder andere vervangen door stoelen, er kwam een schuifwand onder de gaanderij en het orgel kreeg een nieuwe ombouw. Tevens werden de consistorie, de pastorie en de ernaast gelegen kosterswoning op dusdanige wijze vernieuwd dat ze buiten de rijksbescherming vallen. De kerk is markant gelegen op de hoek van de St. Anna- en de Dijkstraat binnen het beschermde stadsgezicht van Appingedam. Aan de zuidzijde heeft het gebouw een ondiep voorplein, dat van de straat wordt gescheiden door een lage gemetselde MUUR met daarop een ijzeren HEK, twee keer onderbroken door twee gemetselde rechthoekige pijlers die een beweegbaar hek (2 delen) flankeren. Een iets hoger, identiek beweegbaar HEK verleent aan de St. Annastraat toegang tot de binnenplaats aan de achterzijde van de kerk, die aan het Damsterdiep grenst. Omschrijving ZaalKERK opgetrokken in kromgetrokken mondsteen met verdiepte voeg, in diverse metselverbanden. Het zadeldak dat gedekt is met een zwart geglazuurde Hollandse pan, heeft in het dakvlak langwerpige glas-in-loodstroken, waar licht doorlatend golfplaat (niet origineel) voor is gezet. De entree bevindt zich in het midden van de zuidgevel in een uitgebouwd portaal waarop een balkon met gemetselde borstwering; in het portaal drie dubbele deuren met vierruits lichten; de middelste dubbele deur (de hoofdentree) wordt gemarkeerd door een iets uitgebouwd gedeelte onder een smal dak van grindbeton. Boven het balkon bevindt zich een vensterpartij van elf smalle glas-in-lood ramen, waarboven in goudgeverfde ijzeren letters: Geref kerk. De linker hoek van de zuidgevel wordt benadrukt door een uitbouw met plat dak, die aansluit op de westgevel; in deze uitbouw een rondboogvormige deur onder een brede gemetselde boog, een vijftal kleine glas-in-loodramen van verschillend formaat en een zandstenen gevelsteen met onder andere de tekst: Pinksterfeest 1927. De westgevel wordt bovenin geleed door vier langwerpige glas-in-loodramen geflankeerd door vijf uitgemetselde, decoratieve verticale banden, afgedekt met grindbeton (oorspronkelijk met een forse, getrapte decoratie van metselwerk en beton); onderin de gevel drie smalle glas-in-loodramen. De topgevel van de achtergevel (noord) is bekleed met een zwart geglazuurde Hollandse pan en wordt van de rest van de gevel gescheiden door een houten overstek. In het doorgetrokken middenrisaliet, dat wordt doorsneden door een boven de nokvorst uitstekende gemetselde muurdam, twee rondboogvormige deuren onder een halfsteens rondboog met erboven twee smalle vensters; aan weerszijden van het risaliet, spiegelbeeldig, een reeks van vijf smalle stalen vensters en een houten deur met kijkgat. In het INTERIEUR zijn ondermeer van belang: de rode bakstenen wanden, het met schroten beklede tongewelf met houten paraboolspanten, rustend op uit rondhout geconstrueerde korbelen, de glas-in-lood bovenlichten en de geometrisch- abstracte gewelfschilderingen, de platformkansel van hout en triplex met aan weerszijden een houten trapje, de draaibare houten liturgieborden, de resterende houten kerkbanken (twee rijen), en de twee bankblokken aan weerszijden van de kansel. Orgel en orgelkas zijn niet van waarde uit het oogpunt van monumentenzorg. Waardering Gereformeerde kerk met muur en twee toegangshekken in het centrum van Appingedam van algemeen cultuur- en architectuurhistorisch belang - als voorbeeld van een gereformeerde zaalkerk uit het eind van de jaren twintig - vanwege het sobere, maar expressieve materiaalgebruik - vanwege de esthetische kwaliteit van het ontwerp - als goede representant van het oeuvre van architect E. Reitsma - vanwege de redelijke mate van gaafheid van het exterieur - vanwege het opvallende parabolische tongewelf met glas-in-lood bovenlichten en geometrisch-abstracte schilderingen - vanwege de markante ligging midden aan het Damsterdiep in het beschermde stadsgezicht van Appingedam (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 509407
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Gereformeerde kerk
Gereformeerde kerk anno 2011 gezien vanaf de Breedebrug over het Damsterdiep
Gereformeerde kerk anno 2011 gezien vanaf de Breedebrug over het Damsterdiep
Plaats Appingedam
Gebouwd in 1927
Uitbreiding(en) 1977
Restauratie(s) 1948-1953 en 2013-2015
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  509407
Architectuur
Architect(en) Egbert Reitsma
Toren Geen toren
Interieur
Orgel B. Pels & Zn., bouwjaar 1949
Zitplaatsen 1100
Zuidgevel en westelijke muur
Zuidgevel en westelijke muur
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De gereformeerde kerk van Appingedam is een kerkgebouw, dat in 1927 werd gebouwd in opdracht van de gereformeerde kerk van Appingedam in de Nederlandse provincie Groningen. De kerk is ontworpen door de architect Egbert Reitsma (1892-1976).

Geschiedenis en beschrijving

De decoratieve vensters in de westelijke muur van de kerk, daarboven enkele van de glas-in-loodstroken in het dak nog net zichtbaar.

De kerk is gelegen aan het Damsterdiep op de hoek van de Dijkstraat en de Sint Annastraat. De in 1883 gebouwde kerk van architect N. Doornbos, die een te goedkoop kerkgebouw uit 1868 had vervangen dat al na vijftien jaar bouwvallig was geworden,[1] kon in 1926 het stijgende aantal kerkgangers niet meer herbergen.[2] Reitsma kreeg opdracht om op dezelfde plek een nieuwe kerk te bouwen, die eind 1927 gereed kwam na een bouwperiode van tien maanden. Kort na het begin van de bouw moest het plan worden aangepast, omdat de ondergrond een slappere kleilaag bleek te zijn dan verwacht. Daarom werden er alsnog 85 heipalen geslagen.

Het werd opnieuw een zaalkerk die werd vormgegeven in een aan de Amsterdamse School verwante bouwstijl. Er werd gebruikgemaakt van de fundamenten van het oude kerkgebouw, maar de nieuwe kerk werd wel groter. Een muur van de oude kerk, de oostelijke zijgevel, bleef behouden en werd door Reitsma opgenomen in het bouwplan. De entree, met drie dubbele deuren, bevindt zich aan de zuidzijde. Boven de entree zijn in de gevelwand elf smalle glas-in-loodramen aangebracht.

De nieuwe westelijke muur van de kerk, langs de Sint-Annastraat, heeft aan de bovenzijde van de gevelwand vier langwerpige glas-in-loodramen. Deze bevinden zich tussen vijf gemetselde banden, die als decoratie dienen. Oorspronkelijk liet Reitsma deze uitmetselingen doorlopen tot boven de dakvoet. Zij droegen bij tot het sculpturale effect van de zijgevel, maar werden al voor 1940 verwijderd, mogelijk om het onderhoud te vergemakkelijken. In de noordgevel bevinden zich in het uitstekende gedeelte twee deuren. Hierboven een muurdam, die de middenscheiding vormt en die boven het dak uittorent. In het dak bevinden zich langwerpige lichtdoorlatende stroken met glas in lood.

Reitsma's plan voor een galerij, die hij al bij het ontwerp had voorzien, werd alsnog uitgevoerd door architect De Vries in 1977, toen er opnieuw uitbreiding van de kerk nodig was.[3] Beïnvloed door constructivistische groepsgenoten van De Ploeg als Wobbe Alkema en Jan van der Zee had Reitsma sprekende kleuren gekozen voor diverse geometrisch-abstracte onderdelen van het interieur, zoals het kanselfront. Zij werden later achter betimmeringen weggewerkt, maar zijn bij de algehele restauratie van de kerk in 2013-2014 teruggebracht.

De aangrenzende pastorie (sinds ± 1960 in gebruik als consistoriegebouw en kerkbureau) was bij de nieuwbouw van 1927 behouden gebleven. Deze dateert uit 1879 en heeft neoclassicistische kenmerken. Reitsma droeg zorg voor een harmonieuze inpassing bij het nieuwe kerkgebouw.

De kerk is erkend als rijksmonument, onder meer vanwege het sobere, maar expressieve materiaalgebruik, de markante ligging, de esthetische kwaliteit en als voorbeeld van een kerkgebouw uit deze periode en van het oeuvre van Reitsma.

Orgel

Aanvankelijk had deze kerk nog het relatief kleine kerkorgel in 19e-eeuwse stijl, gebouwd in 1899 door Hendrik Jan van der Molen te Steenwijk. Het had twee manualen, tien registers en een aangehangen pedaal.[4] Het werd in 1927 door orgelbouwer Hendrik Vegter uit Usquert van de oude naar de nieuwe kerk overgeplaatst. In 1949 werd dit instrument vervangen omdat het akoestisch niet voldeed in de grotere ruimte van Reitsma's kerk. Het werd verkocht aan een katholieke kerk in Nijmegen.

Het nieuwe orgel werd gebouwd door de firma B. Pels & Zn. te Alkmaar. Het is groter en moderner, en het ontwerp sluit zowel akoestisch als visueel aan bij Reitsma's architectuur. De pijpen zijn niet in een orgelkas gevat. Er zijn twee manualen, 23 registers en een vrij pedaal.[5] Het orgel werd in 1968 gerestaureerd door Verschueren uit Heythuysen, die de dispositie enigszins veranderde en de elektrische tractuur vernieuwde. In 1977 werd het bakstenen orgelbalkon vernieuwd.

Gebruik

Het gebouw is van 1 december 1927 tot 2009 in gebruik geweest als godshuis voor de Gereformeerde kerk, na 2004 de Protestantse Kerk in Nederland. Omdat deze laatste gebruik ging maken van de historische Nicolaïkerk, kwam de Gereformeerde kerk leeg te staan. Het gebouw is op zondag 25 mei 2014 na de restauratie in gebruik genomen door de Gereformeerde kerk vrijgemaakt in Appingedam, die de voormalige Synagoge heeft verlaten.[6]

Literatuur

  • G. Kuiper, J.A. Blaak (red.): Een kerk op weg 1835 - 1985. 150 jaar Gereformeerden in Appingedam, Noorderboek, Groningen, 1985.
  • Ronald Stenvert (et al.) Monumenten in Nederland - Groningen. Waanders, Zwolle, 1998. ISBN 90-400-9258-3
  • Kees van der Ploeg, Teo Krijgsman: Egbert Reitsma, architect 1892-1976. Meester in baksteen, p. 25-27, 84-89. Noordboek, Bedum, 2014. ISBN 978-90-3300-845-0

Monumenten in de buurt van Gereformeerde kerk in Appingedam

Banketbakkerij met Amsterdamse School-invloeden

Solwerderstraat 48
Appingedam
Inleiding WINKELWONING gebouwd in 1921 in opdracht van banketbakker O.J. Scherphuis waarin Amsterdamse School-invloeden te herkennen zijn. ..

Breedebrug

Sint Annastraat 1
Appingedam
Inleiding Vaste BRUG over het Damsterdiep, genaamd "Breedebrug". De brug vormt de verbinding tussen de St. Annastraat en de Stationsstraat...

Pand onder voor afgeschuind zadeldak met in de geveltop een groot sieranker

Solwerderstraat 62
Appingedam
Pand onder zadeldak, voor afgeschuind, achtertopgevel gaaf en in ankers gedateerd 1611. Moeten van smalle gekoppelde vensters onder halfrond..

Pand met gepleisterde lijstgevel onder met pannen gedekt schilddak met topschoorstenen

Solwerderstraat 66
Appingedam
Pand uit de 17e eeuw onder met pannen gedekt schilddak, bekroond door topschoorstenen. Aan de voorzijde gepleisterde lijstgevel met stucvers..

Verdiepingloos pandje met lijstgevels onder pannengedekt schilddak

Solwerderstraat 36
Appingedam
In aanleg vermoedelijk 18e eeuws verdiepingloos pandje onder pannengedekt schilddak. Van de eind 19e eeuwse lijstgevels is die der achterzij..

Kaart & Routeplanner

Route naar Gereformeerde kerk in Appingedam

Foto's (3)