Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Timmerfabriek (elektriciteitscentrale Sphinx) in Maastricht

Nijverheid Industrie

Boschstraat 5 B
6211AS Maastricht
Limburg

Bouwjaar: 1910


Beschrijving van Timmerfabriek (elektriciteitscentrale Sphinx)

Inleiding ELEKTRICITEITSCENTRALE, 1910. Gebouwd in opdracht van de N.V. Sphinx, in traditionele stijl. De centrale is gesitueerd aan het Bassin, op de locatie waar de Zuid-Willemsvaart uitkomt in de havenkom. Het pand was oorspronkelijk vrijstaand, maar wordt thans aan de noord- en westzijde omsloten door aanbouwen van later datum. In 1967 werden de vensters in de eerste laag van de zuidgevel geblindeerd, de vensters van de tweede laag vernieuwd. Twee vensters kregen een klapetrooster. De aanbouwen aan de west- en noordzijde zijn uitgesloten van bescherming. Omschrijving Elektriciteitscentrale op een vrijwel rechthoekige plattegrond, die vanwege de vensterreeksen in de zuidgevel de indruk wekt drie bouwlagen te tellen. Het wit gepleisterde geheel wordt gedekt door een zadeldak met grijze muldenpannen, bakgoten op klossen en een ijzeren nokversiering. De zuidgevel aan de Bassinzijde is vrijwel symmetrisch ingedeeld. Geprofileerde plint, zes door lisenen gescheiden vensterassen uitlopend in een geprofileerde kroonlijst. In de eerste bouwlaag een segmentboogvormige, dubbele stalen deur alsmede vijf geblindeerde segmentboogvormige vensterlijsten met een geprofileerde stuclijst. In de tweede bouwlaag zes zestienruits stalen vensters, waarvan twee met klapetrooster, in een segmentboogvormige lijst met vulstuk. Tussen het vulstuk en het venster een ijzeren latei met vijf rozetten, als het ware rustend op een console met gestucte diamantkop. De vensterlijst heeft een geprofileerde stucboog, in het vulstuk bevindt zich een heraldisch ornament. Hardstenen vensterdorpels. In de derde laag per vensteras twee gekoppelde, rondboogvormige stalen twaalfruits vensters, met hardstenen aanzet- en dorpelstenen, alsmede gestucte segmentbogen. De symmetrische oostgevel aan de Zuid-Willemsvaartzijde is door lisenen verdeeld in vier vensterassen en voorzien van een geprofileerde plint plus een trapsgewijs oplopend fries. In het fries een gevelsteen met de bouwjaaraanduiding 1910. In de twee buitenassen rechthoekige stalen twaalfruits vensters met een hardstenen latei, een dorpel in de vorm van een ijzeren latei met rozetten, een vulstuk met een stucornament waarboven een segmentboogvormige gestucte profiellijst. De hardstenen lateien rusten op twee sierlijke stucconsoles, de ijzeren lateien op gestucte diamantkopornamenten. In de middenassen twee identiek omlijste stalen 24-ruits vensters. Horizontale sierlijsten met zaagtandmotieven. In het vrijgebleven deel van de westgevel is het getrapte fries nog zichtbaar. De centrale is inmiddels ontdaan van haar interieuronderdelen. Waardering De centrale is van cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van een sociaal-economische en typologische ontwikkeling. De architectuurhistorische waarden worden bepaald door de bouwstijl, de esthetische kwaliteiten, materiaalgebruik en ornamentiek. De centrale is van zeer grote betekenis als essentieel onderdeel van de zeer waardevolle bebouwing rond het Bassin, is vanwege de situering van zeer groot belang voor het aanzien van de stedelijke omgeving en heeft een historisch-ruimtelijke relatie met de de voormalige binnenhaven. Het pand is in redelijke mate gaaf gebleven en draagt als zodanig bij tot de structurele en visuele gaafheid van de omgeving. Bovendien is de loods is in typologische en functioneel opzicht zeldzaam. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 506624
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Timmerfabriek
Sphinx-werkplaatsen
De Timmerfabriek vanaf het Bassin
De Timmerfabriek vanaf het Bassin
Locatie Boschstraat 5-7, Bassin (Maastricht)
Huidig gebruik popmuziekzaal, (kamer)muziekzaal, 6 filmzalen (in aanbouw), theaterzaal (onzeker), kantoren, expositieruimte
Start bouw 1905
Bouw gereed 1911
Monumentstatus Rijksmonument 506624
Monumentnummer 506625
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

De Timmerfabriek is een industrieel monument, gelegen aan het Bassin in de Maastrichtse centrumwijk Boschstraatkwartier. Het ensemble van fabrieksgebouwen bestaat onder andere uit magazijnen, een showroom en een elektriciteitscentrale en maakte ooit deel uit van de kristal- en aardewerkfabriek Koninklijke Sphinx. Het gebouwencomplex kwam tussen 1905 en 1911 tot stand en is sinds 1996 een rijksmonument. Begin 21e eeuw wordt het ruim 5000 m² grote complex omgevormd tot een zogeheten cultuurfabriek.

Geschiedenis

Commanderij Nieuwen Biesen en Biesenboomgaard in 1783

Het gebouwencomplex dat tegenwoordig wordt aangeduid als Timmerfabriek staat op een terrein dat tot begin 19e eeuw bekendstond als Biesenboomgaard. De onbebouwde boomgaard behoorde tot 1794 aan de naastgelegen Commanderij Nieuwen Biesen van de ridders van de Duitse Orde, vallende onder de balije Alden Biesen. In 1794, bij de verovering van Maastricht door de Fransen, werd de commanderij in brand geschoten. Zoals alle kapittels en kloosters in Maastricht, werd ook de commanderij Nieuwe Biesen opgeheven en de eigendommen, waaronder de Biesenboomgaard, verkocht. Van 1822 tot 1826 werden hier de Zuid-Willemsvaart en de binnenhaven Bassin aangelegd, waardoor het gebied aantrekkelijk werd voor industriële activiteiten. Tot 1853 maakte het niet-afgegraven deel van de Biesenboomgaard deel uit van de vestingwerken van Maastricht. Er stonden onder andere een militair wachthuis en een affuitenloods. In 1853 werd het terrein binnen de stadsmuur door het Departement van Oorlog verkocht aan de ondernemer Petrus Regout. In 1867 werd de vestingstatus van Maastricht opgeheven en verwierf Regout ook de aangrenzende terreinen.

Bassin-omgeving (Ph. v. Gulpen, 1848)

Op een tekening van Philippe van Gulpen uit 1848 is ten westen van het Bassin al een aantal fabrieken van Petrus Regout te zien. Het terrein van de latere Timmerfabriek was toen nog onbebouwd en functioneerde als bleekveld. In 1860 verrezen op de voormalige Biesenboomgaard een tweetal gebouwen. Het westelijke gebouw was ingericht als stoomzagerij, een voorloper van de latere Timmerfabriek. Het andere gebouw was waarschijnlijk een magazijn. In 1865 publiceerde Petrus Regout een boek waarin hij trots zijn industriële imperium toonde. Op een tekening is te zien dat toen de gehele noordwesthoek van de stad was volgebouwd, inclusief het bleekveld. De kade direct aan het Bassin ligt vol met goederen, klaar voor verscheping.

In 1896 kocht de firma Regout de remise voor de paardentrams van de Maastrichtse Omnibus Maatschappij aan de Boschstraat. Twee jaar later werd, met gemeentelijke toestemming, onder de Boschstraat een tunnel en een korte spoorlijn aangelegd. De tunnel was bedoeld voor goederentransport tussen de Sphinx-fabrieken en de aan de overkant van de straat gelegen magazijnen. Over deze tunnel ontstonden in de loop der tijd allerlei verhalen. Zo zou de tunnel gebruikt zijn door de Regouts om controles op kinderarbeid te ontduiken.[1]

Op een ongedateerde prent, waarschijnlijk gebruikt voor een fabrieksbrochure die tussen 1905 en 1910 is verschenen, is te zien dat de op de hoek van de Boschstraat gelegen zagerij is vervangen door een gebouwencomplex dat nog steeds bestaat: de magazijnen annex toonzaal. Op de prent is ook te zien dat het meer naar het oosten gelegen pakhuis, op de hoek van het Bassin en de Zuid-Willemsvaart, toen nog bestond. De rond 1905 gebouwde magazijnen werden waarschijnlijk alleen voor de glasafdeling van de Sphinx gebruikt.[2] De klassiek ingerichte toonzaal werd gebruikt om het in de eigen fabrieken geproduceerde glas, kristal en aardewerk tentoon te stellen. Toen in 1950 aan de overkant van de Boschstraat de nieuwe showroom gereed kwam, raakte de enigszins excentriek gelegen toonzaal van de Timmerfabriek in onbruik.

In 1910 werd het oude pakhuis gesloopt en werd op deze plek een elektriciteitscentrale met ketelhuis gebouwd. Hier werden twee stoommachines geplaatst die de voor de fabriek benodigde gelijkstroom opwekten. Een jaar later werd ook de ruimte tussen de elektriciteitscentrale en de toonzaal bebouwd. Hier verrees een betonnen gebouw ontworpen volgens het Hennebiquesysteem[3], een ontwerp van de firma Stulemeyer uit Breda. Het gebouw huisde de kistenmakerij, een bescheiden timmerfabriekje, waar de kisten werden gemaakt om het glas- en aardewerk in te verschepen. Het gebouw werd pas veel later de naamgever van het gehele ensemble van Sphinxgebouwen ten oosten van de Boschstraat. Op de binnenplaats van de Timmerfabriek werden tussen 1924 en 1927 nog een viertal loodsen opgericht. De elektriciteitscentrale werd in 1933 uitgebreid met een tweede ketelhuis.

In 2006 verliet Koninklijke Sphinx, dat enkele jaren eerder overgenomen was door het Finse Sanitec, de historische fabriekspanden aan de Boschstraat om een ultramodern pand op het industrieterrein Beatrixhaven te betrekken, "de modernste sanitairfabriek ter wereld", maar nog geen drie jaar later verdween de productie volledig naar Scandinavië.[4] De Timmerfabriek stond toen al geruime tijd grotendeels leeg.

In 2008 vond een cascorestauratie van de magazijnen en de toonzaal plaats, in afwachting van een definitieve bestemming.

Ontwikkeling tot cultuurfabriek

De Timmerfabriek was oorspronkelijk onderdeel van het stedelijk ontwikkelingsproject Belvédère. Door de economische crisis is de omvang van dit megaproject voorlopig teruggebracht tot een aantal deelprojecten. De fabrieksterreinen van de Sphinx maken deel uit van het deelproject 'Belvédère Binnensingel'. Vanaf 2010 werd aan de herbestemming van de Timmerfabriek tot 'cultuurfabriek' voorrang verleend in het kader van de Maastrichtse kandidatuur voor de titel Culturele Hoofdstad van Europa 2018 - een titel die in 2013 aan Leeuwarden werd toebedeeld. Bezuinigingen vanuit het rijk hebben de ontwikkelingsplannen voor de Timmerfabriek vertraagd, maar niet doen staken. Volgens de plannenmakers kan het nieuwe cultuurcluster de herontwikkeling van het voormalige industriegebied in het noordwesten van Maastricht een stimulans geven.

Tijdelijke expositie Out Of Storage (2011)
Informatiebord Plan Belvédère

Tijdelijke bestemming

Het eerste, grote evenement in de Timmerfabriek was in mei 2009 de KunstTour. De eerste twee edities van het mode-evenement Fashionclash vonden in juni 2009 en 2010 eveneens plaats in de Timmerfabriek. Van juni 2011 tot maart 2012 vond hier de expositie Out of Storage plaats. In april 2014 en 2015 werd de affordable art fair in de Timmerfabriek gehouden.

Op 8 maart 2013 opende de Muziekgieterij haar deuren in de Timmerfabriek. Het Maastrichtse poppodium, dat vanwege geluids- en parkeerhinder niet langer op de vorige locatie in de wijk Mariaberg kon blijven, kreeg van de gemeente toestemming om maximaal drie jaar in de Timmerfabriek te blijven, waarna het de bedoeling was dat het centrum voor popmuziek naar een definitieve locatie elder op het Sphinxterrein zou verhuizen.[5] Doordat de verhuizing naar de Timmerfabriek zo voorspoedig verliep en doordat vestiging elders te kostbaar bleek, is inmiddels besloten om de Muziekgieterij voor langere tijd op deze plek te houden.[6]

Definitieve bestemming

In verband met de minder gunstige economische omstandigheden is het project Timmerfabriek opgesplitst in twee fasen. In de eerste fase wordt gefocust op de bouw van onder meer het poppodium Muziekgieterij, expositieruimtes in het magazijngebouw, en de ontwikkeling van het binnenplein tot centraal ontmoetingsplein.[7] De tweede fase zal vervolgens inspelen op nieuwe initiatieven voor de cultuurfabriek.

In de huidige plannen zal Lumière Cinema een plek krijgen in de voormalige elektriciteitscentrale en ketelhuizen. In de ketelhuizen worden zes zalen gerealiseerd.[8]

In 2014 werd besloten de Muziekgieterij op de huidige locatie te handhaven en uit te breiden. Er komen twee zalen: in de Timmerfabriek zelf komt een nieuwe zaal voor 350 bezoekers. Daarnaast zal nieuwbouw worden gepleegd op de plek waar tot 2013 hotel De Ossekop stond. Daar komt een volwaardige popzaal met een capaciteit van 1100 bezoekers. Voor de huidige, tijdelijke plek in de Timmerfabriek wordt een nieuwe culturele bestemming gezocht. De gemeente Maastricht is in gesprek met de Universiteit Maastricht over een vestiging van de International Students Club op deze plek.[9] De rest van het magazijngebouw kan worden gebruikt voor ontvangsten en exposities van beeldende kunst.

Inmiddels is het architectuurforum Bureau Europa verhuisd van de Wiebengahal naar de toonzaal van de Timmerfabriek. De verbouwing voor Bureau Europa, de Muziekgieterij en de expositieruimtes is in januari 2015 van start gegaan.

Beschrijving gebouwen

De Timmerfabriek vanaf de Boschstraat

Exterieur magazijnen en remisegebouw

Het oudste bouwdeel van het ensemble dat tegenwoordig als Timmerfabriek wordt aangeduid, is de paardentramremise van de Maastrichtse Omnibus Maatschappij uit 1888, die tussen 1902 en 1904 werd verbouwd en uitgebreid. De later tot woning verbouwde remise bestaat uit twee volumes en heeft een decoratieve baksteengevel aan de Boschstraat. Op de binnenplaats zijn nog bouwresten van de vroegere stallen aanwezig.

Het magazijn is qua oppervlakte het grootste gebouw van de Timmerfabriek. Het wordt aan de westzijde begrensd door de Boschstraat, aan de zuidzijde door de toonzaal en aan de noordzijde door de remise. Het magazijngebouw telt twee bouwlagen. Achter de langgerekte, symmetrische Boschstraatgevel gaat een dwarsgeplaatste sheddakconstructie schuil. De centraal geplaatste, segmentboogvormige inrijpoort wordt aan weerszijden geflankeerd door een zestal vensterassen, met telkens twee aan twee gekoppelde stalen segmentboogvensters. De gevel wordt verder geaccentueerd door een horizontale profiellijst tussen de twee verdiepingen en veertien verticaal geplaatste lisenen, bekroond door eenvoudig baksteenkapitelen. De vensters in de tweede bouwlaag zijn blind.

Het magazijngebouw is opgetrokken van rode baksteen met gesneden voegen. De dorpels en vensteromlijstingen zijn van hardsteen. De diverse horizontale geledingen en de geprofileerde plint zijn van pleisterwerk. De vormgeving van de bakstenen achtergevel is aangepast aan de getande lijn van de zaagtanddakconstructie. Ook deze gevel heeft geledingen van horizontale gevellijsten, een kroonlijst en baksteenlisenen. De dubbele poorten zijn van hout, de segmentboogvormige vensters van staal.

Interieur magazijnen

Het interieur van de magazijnen is bij de cascorestauratie zoveel mogelijk intact gelaten. Zo zijn de beschadigde wasbakken en opbergkasten bij de toiletten gehandhaafd, hoewel ze geen praktisch nut meer hebben. Typerend voor het gebouw zijn de sheddaken met lichtstroken, die door de ruime openingen tussen beide etages, ook op de benedenverdieping voor voldoende daglicht zorgen. De architect is duidelijk beïnvloed door de opvattingen van Viollet-le-Duc over de materiaaleigen toepassing van gietijzer in monumentale architectuur. In het magazijn is tevens een voorbeeld te zien van een glaswand - op zich al een modern fenomeen in 1905 - met een zeer vroege stalen roedeverbinding, voor zover bekend het enige resterende voorbeeld in Nederland.[10]

Voormalige Sphinx-toonzaal tijdens Out Of Storage

Toonzaal en kantoren

De aan de zuidzijde van het magazijn gelegen toonzaal heeft aan de Boschstraatzijde een symmetrische gevel met drie traveeën, een centraal geplaatste deur met bovenlicht, acht lisenen en een horizontale lijst. De entreepartijen van zowel de toonzaal als de magazijnen waren in het oorspronkelijke ontwerp voorzien van een frontonbekroning met pinakels en het opschrift "1834 P.R. 1905".[11] De gevel aan de zuidzijde, langs de hellingbaan naar het Bassin, heeft eveneens accenten van baksteenlisenen. De stalen vensters in segmentbooglijsten zijn veelal van recente datum.

Het interieur van dit deel is, in tegenstelling tot de rest van het complex, burgerlijk-chic. Vanaf de entree leidt een lange, betegelde gang naar de toonzaal. Aan weerszijden van deze gang bevinden zich kantoren. De wanden, plafonds en schoorsteenmantels van de meeste ruimten bevatten sierstucwerk. Hier en daar zijn nog restanten van Jugendstil-wanddecoraties te zien. De ruime toonzaal heeft met zijn parketvloer een klassieke uitstraling. De hoge wanden zijn onderverdeeld in vakken met sierstuclijsten, waarbinnen zich waarschijnlijk wandschilderingen hebben bevonden. Tegenover de entree bevindt zich een met sierstucwerk versierde nis, die helaas door een latere doorbraak naar het aangrenzende gebouw deels is doorbroken. Bijzonder in de toonzaal is de glazen overkapping, die sterk contrasteert met de klassieke inrichting.

Hennebiquegebouw en elektriciteitscentrale

Elektriciteitscentrale, ketelhuizen en Hennebiquegebouw

De elektriciteitscentrale was oorspronkelijk een vrijstaand gebouw op de hoek van het Bassin en de Zuid-Willemsvaart. Het uit 1910 daterende gebouw in traditionele stijl telt drie verdiepingen en heeft een zadeldak, waarvan de nok versierd is met een opengewerkte, gietijzeren kam. De inmiddels witgeschilderde bakstenen gevels zijn versierd met siermetselwerk. De ketelhuizen uit 1910 en 1933 (het laatste iets hoger) zijn functionele gebouwen van baksteen. De ijzeren dakconstructies zullen bij de restauratie/herbouw worden behouden.

Het naastgelegen Hennebiquegebouw uit 1911 is wellicht het oudste betonnen gebouw in Maastricht, één jaar ouder dan de Wiebengahal en de Cokesfabriek. Het is een vroeg voorbeeld van toepassing van het Hennebiquesysteem, waarbij de grenzen van de constructiemethode werden opgezocht (zeer ranke kolommen en geen verbreding waar kolom en balk elkaar ontmoeten). De constructie is op een ranke manier uitgevoerd en op een onversierde manier aan de gevel zichtbaar gebleven. Het gebouw zit enigszins ingeklemd tussen de toonzaal en de elektriciteitscentrale, waardoor het in feite alleen een voor- en achtergevel en een dak behoefde. In de oorspronkelijke herontwikkelingsplannen voor de Timmerfabriek zou het gebouw verdwijnen, maar vanwege de architectonisch waardevolle elementen zal het worden behouden.

Externe links

Bronnen, noten en referenties


Monumenten in de buurt van Timmerfabriek (elektriciteitscentrale Sphinx) in Maastricht

Blekerij

Biesenweg 16
Maastricht
Inleiding BLEKERIJ met magazijn van de papierfabriek Lhoëst & Weustenraad, gebouwd tussen 1859 en 1861. Het pand behoort tot de o..

Sluis met ophaalbrug

Biesenweg 16
Maastricht
Inleiding SLUIS MET OPHAALBRUG tussen de Maas en en het havenbassin van de in 1826 gereedgekomen Zuid-Willemsvaart. De ophaalbrug ..

Timmerfabriek (vml. technische dienst Sphinx)

Boschstraat 5a
Maastricht
Inleiding Fabriekspand, 1905, gesitueerd op de hoek van Bassin en Boschstraat, gebouwd als WERKPLAATS van de N.V. Sphinx. Het gebo..

Maastrichts Veem

Bassin 136
Maastricht
Inleiding PAKHUIS, genaamd het Maastrichts Veem, gesitueerd aan de thans gesloten zuidelijke bebouwingswand langs de binnenhaven v..

Huis met gepleisterde lijstgevel. Ingang met aangekoppeld venster in Naamse steen.

Boschstraat 35A
Maastricht
Huis met gepleisterde lijstgevel, XVIII. Ingang met aangekoppeld venster in Naamse steen.

Kaart & Routeplanner

Route naar Timmerfabriek (elektriciteitscentrale Sphinx) in Maastricht

Foto's (1)