Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Strokartonfabriek de Toekomst II in Scheemda

Nijverheid Industrie

Toekomstkade 1
9679TV Scheemda (gemeente Oldambt)
Groningen

Bouwjaar: 1908 1949 (kalkloods)
Architect: P.G. Cremer Cremer 1908 P.G. Cremer


Beschrijving van Strokartonfabriek de Toekomst II

INLEIDING Het fabrieksterrein is gesitueerd ten zuidoosten van de kern Scheemda tussen de nieuwe rijksweg 7 en het Winschoterdiep. Reeds bij de bouw van de eerste fabriek werd een zijtak naar het Winschoterdiep aangelegd om de fabriek per schip te kunnen bereiken. De waterloop is in de zeventiger jaren gedempt, maar nog herkenbaar in de verkaveling en aan de brug over de oude rijksweg 7 langs het diep. Op het fabriekterrein bevinden zich de twee in aanleg identieke fabrieksgebouwen Toekomst I en II die in plattegrond elkaars spiegelbeeeld vormen. Op de zuidzijde van het terrein bevindt zich bij de ingang van het terrein, de Toekomstlaan, een voormalige directeurswoning en aan de Oosthoflaan staat achtereenvolgens de voormalige voermanswoning met stallen en een aantal arbeiderswoningen, die als zodanig waarschijnlijk door de cooperatie gebouwd, voor de huisvesting van personeel dienstdeden. Tussen de beide fabrieken bevinden zich nog de vrijstaande gebouwen: de kalkloods (1949) de turf- of pakschuur en de ruine van een trafohuisje. Aan de zuidzijde van de Toekomst II bevindt zich een tweetal stalen opslagtanks voor zware stookolie. Beide gebouwen en delen van het terrein, zijn in gebruik voor de opslag van papiermachines en andere objecten. In het beschermingsvoorstel is uitsluitend betrokken het complex van de Toekomst II, de olietanks en de kalkloods. De overige gebouwen van het fabriekscomplex zijn in de loop der jaren zodanig gewijzigd dat zij, hoewel nog wel karakteristiek en als zodanig herkenbaar, verder buiten beschouwing gelaten. De turfloods is recent (1994) verbrand. OMSCHRIJVING VAN DE TOEKOMST II. Fabrieksgebouw met machinepark gebouwd in 1908 naar een ontwerp van architect P.G.Cremer door de Cooperatieve Vereniging de Toekomst. Functioneel, op het produktieproces gericht, geleed aaneengebouwd complex in regionale traditionalistische sobere stijl met monumentale voorgevel. De langwerpige plattegrond van 130 bij 45 meter is opgebouwd uit rechthoeken rondom een centrale produktiehal voor papiermachines, aan drie zijden geflankeerd door afwerk-, verpak-, en opslagruimten, allen een verdieping hoog. Aan de vierde zijde wordt deze over de gehele breedte van het complex begrensd door de grotendeels van een verdieping voorziene grondstofverwerkingshallen (pulpfabricage). Aan de andere zijde van deze hal bevinden zich de twee aanvoereenheden van respectievelijk grondstoffen en energie in de vorm van een strohakselarij en een machinehal met ketelhuis en bijbehorende schoorsteen. In het gebouw bevindt zich een ondergronds putten- en kanalenstelsel ten behoeve van de voor het fabrieksproces benodigde water en pulptransport. In de nabijheid van het ketelhuis staan twee cylindervormige stalen olietanks. Nabij de strohakselruimte staat een later gebouwd kalkhok. De gevels van de fabriek zijn geheel gebouwd van baksteen. Bijna alle deur en raamopeningen zijn getoogd uitgevoerd. De deuren zijn uitgevoerd als houten paneeldeuren en de raamopeningen zijn van gietijzeren ramen voorzien. De monumentale voorgevel, die manieristische en neoromaanse stijlkenmerken vertoont, is opgebouwd uit een samenstel van top- en langsgevels van de aanliggende ruimten en wordt gedomineerd door de getrapte, twee verdiepingen hoge, topgevel van het hoofdgebouw, de kokerij. In de gevel bevindt zich bovenin een natuurstenen plaat met de tekst "TOEKOMST". In de onderste helft een tweetal hoge, dubbele, getoogde, van roedenverdeling voorziene gietijzeren ramen en daarboven een zestal kleinere gietijzeren ramen. Ter rechterzijde daarvan de langsgevel van de machinehal met vijf raamopeningen en de symmetrisch opgebouwde topgevel van het hoge ketelhuis met een groot centraal raam geflankeerd door twee dubbele deuren. De gemetselde schoorsteen is centraal in de as van het ketelhuis geplaatst en domineert door zijn hoogte van 45 meter het complex. De schoorsteen is voorzien van een met hardsteen afgedekt piedestal en is van een voor die tijd gebruikelijke gele in het verband gemetselde baksteenornamentatie voorzien. Ter linkerzijde van de kokerij de rechte gevel van de dynamoruimte die met twee gelijke ramen aansluit bij de onderverdieping van de kokerij. Daarnaast de negen traveeen lange langsgevel, die geleed is door uitspringend metselwerk, met middenin een, met trapsgewijs oplopend siermetselwerk uitgevoerde, topgevel met deur en roosvenster. Tenslotte twee identieke topgevels van de tweebeukige opslagruimte met dubbele deur geflankeerd door een tweetal vensters, bekroond door een roosvenster, met soortgelijk siermetselwerk. De noordelijke zijgevel is een eenvoudige langsgevel met goten opgebouwd uit dertien traveeen. De achtergevel is sober uitgevoerd met afwisselend top en langsgevels en vertoont niet de monumentale opbouw van de voorgevel. Centraal staat de topgevel van de kokerij, geflankeerd door de schuine langsgevels van de hakselruimte en aan de rechter zijde de hollanderruimte. De langsgevel van de plakruimte is eenvoudig van regelmatig geplaatste openingen voorzien en de gevel wordt beeindigd door de twee topgevels van de opslagruimte. De zuidelijke zijgevel bestaat eveneens uit de sobere langsgevels van ketelhuis met daaraan de dominante schoorsteen en terugliggend de zijgevel van de kokerij en de half-opengevel van de hakselruimte. De binnenin het complex gelegen papiermachinehal steekt met de van lichtkappen voorziene staande schilden van het mansardedak van voor en achter gezien boven het complex uit. Het kalkhok is een eenvoudig gebouw op rechthoekige plattegrond met kalkopslag, transport- en blusruimte afgedekt met een zadeldak. De dakconstructies van de verschillende onderdelen van de fabriek vertonen een grote variatie al naar gelang de grootte van de overspanning en de klimaatsomstandigheden. Opmerkelijk voor de fabriek is de toepassing van drie ijzeren spanten (overspanning 21 m.) volgens systeem polonceau in het ketelhuis en de Ijzerconstructie volgens engels systeem voor de negen spanten (overspanning 11 m.) in de kokerij. Het papiermachinelokaal is eveneens voorzien van een ijzeren mansardekap met luchtkap van elf spanten (overspanning 19 m.) volgens engelse constructie en de pak- en verzendruimte van een ijzeren spantconstructie van acht spanten (overspanning 13 m.) van een belgisch systeem. De overige kappen zijn van toentertijd gebruikelijke praktische stalen en houten constructies. Kenmerkend is de toepassing van cementpannen voor de beschoten kappen en de toepassing van gegolfd gegalvaniseerd staalplaat als lichte dakbedekking op natte en warme ruimtes. Interieur: Machinepark waarin verschillende onderdelen van het produktieproces van de voormalige strokartonfabriek de Toekomst II nog herkenbaar bewaard zijn gebleven. Ketelopstelling, in hoofdzaak uit 1939, van vier Cornwall ketels met vuurgangwaterpijpketels met oververhitter, economiser en verdere toebehoren, en automatische kolentransportinstallatie en oliebranderinstallatie. Machineopstelling, in hoofdzaak uit 1939, met stoommachine, fabrikaat Stork , horizontale eencylinder tegendruk machine 960 pk met aangebouwde open draaistroomgenerator 600 KVA met toebehoren en verlengde as met snaarschijf en lagers met een Wulfel-Hill wrijvingskoppeling. Transmissieinstallatie, met drijfwerk naar en in de kokerij ten behoeve van de aandrijving van de kokerij. Pulpproduktieinstallatie, bestaande uit twee ijzeren kalkkuipen, drie ijzeren bolkokers met aandrijfmechanisme, twee kollergangen met aandrijving en twee gemetselde pulpkuipen met roerinstallatie en een houten pulptoevoergoot met zes stortgoten en alle overige toebehoren. Een Nyblad strohakselmachine met drijfwerk, transportinstallatie en verdere toebehoren. WAARDERING. Goeddeels gaaf bewaard gebleven strokartonfabriek Toekomst II met machinepark uit 1908 van architectuurhistorisch, industrieel- archeologisch en economisch historisch belang. Gaaf voorbeeld van complexmatige fabrieksbouw op functionele basis met een typerende monumentale, regionale architectonische verschijningsvorm. Laatste voorbeeld van de rond de eeuwwisseling in de provincie Groningen ontwikkelde en tot in de zestiger jaren belangrijke bedrijfstak van de strokartonfabricage. Vanwege het cooperatieve beginsel van de fabriek een representatief voorbeeld van sociaal/economische veranderingen in de landbouw en industrie. In samenhang met het gebouw zeldzaam en vrij compleet machinepark. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 500769
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Panorama van de fabriek (2010)

De Toekomst is een voormalige strokartonfabriek bij het Groningse Scheemda. Het complex, en dan met name de hoge schoorsteen, is zichtbaar vanaf de A7.

Geschiedenis

Het fabriekscomplex werd opgericht door de Stichting Coöperatieve Strokartonfabriek en bestond eigenlijk uit twee afzonderlijke fabrieken: "De Toekomst I", gebouwd in 1900 en "De Toekomst II", gebouwd in 1908, beide van de hand van architect Pieter Geert Cremer uit Nieuwolda. De aandelen van de coöperatie waren in handen van landbouwers uit de omliggende dorpen, die hier hun stro tot strokarton lieten verwerken. Vanwege internationale concurrentie en stijgende personeelslasten kon de fabriek het uiteindelijk niet meer bolwerken. De productie van strokarton werd in 1968 gestaakt.

Het vroeg-industriële complex kwam daarna in handen van handelaar Hendrik Jelle Schoenmaker (1922-2012) uit Haren. Deze gebruikte de ruimte om machines op te knappen en te verhandelen onder de naam "Handy". Schoenmaker deed niets aan het onderhoud van zijn bezittingen, zowel hier als elders, waardoor de fabrieken in snel tempo achteruit gingen. Dit was velen een doorn in het oog, waaronder de gemeente Scheemda, die het markante pand graag wilde redden. Men sprak wel van "de grootste ruïne van Nederland". In 1997 kreeg "De Toekomst II" de status van rijksmonument. Nadat de hoogbejaarde eigenaar nalatig bleef met het opruimen van ernstige asbestvervuiling, deels veroorzaakt door versplinterde dakplaten, nam de gemeente Scheemda in 2003 de sanering van het terrein zelf ter hand. Schoenmaker verkocht het zwaar vervuilde terrein intussen aan Milau BV te Appingedam, die het vier jaar later voor één euro overdeed aan aannemersfirma Simon Benus uit Stadskanaal. In 2005 werd "De Toekomst I" geheel gesloopt. De totale kosten van de asbestsanering bedroegen 2,6 miljoen euro, die op de vroegere eigenaren werden verhaald. Schoenmakers nabestaanden betwistten later de rechtsgeldigheid van de verkoop aan Simon Benes die hun alleen maar geld had gekost.

In 2009 begon de firma Simon Benus met de restauratie van de gebouwen van "De Toekomst II". Dit gebeurde in het kader van een leerwerktraject. De eerste fase van de restauratie, waarbij het casco wind- en waterdicht werd gemaakt, kostte zeven miljoen euro. Hiervan werd vier miljoen euro beschikbaar gesteld uit het "Kanjerfonds" voor grote rijksmonumenten. De provincie Groningen en de gemeente Scheemda gaven ieder 300.000 euro; de gemeente Oldambt gaf daarna nog eens 500.000 euro, in ruil voor de toezegging dat hier in samenwerking met cultuurcentrum De Klinker grote manifestaties konden worden gehouden. In 2011 werd het bestemmingsplan "Erfgoedpark De Toekomst" van kracht. De plannen voor het Erfgoedpark werden gedragen door de Stichting Blue Events, die vooral dacht aan het inrichten van een Watereducatiecentrum. Voor voltooiing van de restauratie meende men nog vijf miljoen euro nodig te hebben.

Van een toekomstige functieverandering kwam door de financiële crisis en het faillissement van Simon Benus niets terecht. Daarop begon het gebouw opnieuw te vervallen. Plannen van de Stichting Groninger Landschap voor een 'Toekomstfabriek' ketsten af in 2015.[1]. Gemeente en provincie zeiden weinig aan de situatie te kunnen doen.

Op 23 november 2016 werd de fabriek met 23 hectare grond, de overige vervallen gebouwen en enkele bouwkavels geveild. Het complex kwam via een omstreden tussenhandelaar[2] voor 572.000 euro in handen van aannemer Koen Meijer uit Veendam. Concrete plannen voor een nieuwe bestemming zijn er nog niet. Wel wordt er gedacht aan vestiging van een internationaal hippisch centrum. De eigenaar is verplicht de zware bodemverontreiniging op te ruimen.

Trivia

  • In 2006 gebruikte filmmaker Paul Verhoeven het complex om er een deel van zijn film Zwartboek te filmen.
  • Voorjaar 2011 werd hier de manifestatie Terug naar de Toekomst gehouden, met een tentoonstelling over de geschiedenis van de strokartonindustrie en een theaterstuk van de Stichting Peerd.
  • In februari 2014 werd hier de voorstelling Wonderland opgevoerd.

Zie ook

Externe links

Literatuur

  • Maarten Bunt, Willem Friedrich en Anneke Teule-Veldkamp, "Ons febriek". Coöperatieve vereniging en strokartonfabriek De Toekomst 1900-1970, Gemeente Scheemda, Scheemda 1998
  • A.M. van Dockum, Coöperatieve Strocartonfabriek "De Toekomst", 1900-1950, Scheemda 1950
  • Lidia Kooistra e.a. (red.), Terug naar de Toekomst. De gezichten van de toekomst, Museumhuis Groningen / Organisatiebureau Geert Lameris, (Groningen 2011)
  • Astrid Mellema, Het verleden van De Toekomst. Unieke beelden uit de nalatenschap van een strokartonfabriek, Profiel, Bedum 2011

Fotogalerij




Monumenten in de buurt van Strokartonfabriek de Toekomst II in Scheemda

Station Scheemda

Stationsstraat 85
Scheemda (Gemeente Oldambt)
Inleiding STATIONSGEBOUW, met ingebouwd kantoor en dienstwoning, gebouwd in 1868 naar een ontwerp van K.H. Brederode in een Eclectische sti..

Meiborg

Stationsstraat 86
Scheemda (Gemeente Oldambt)
Omschrijving VILLABOERDERIJ bestaande uit een VOORHUIS, HALS en SCHUUR. Het twee verdiepingen hoge, geheel onderkelderde VOORHUIS op nagen..

Meiborg, stookhut

Stationsstraat 86
Scheemda (Gemeente Oldambt)
Omschrijving De STOOKHUT (1912) is opgetrokken in rode baksteen, voorgevel bruine bezande steen, op een trasraam van gesinterde baksteen en..

Monument voor Graaf Adolf ter herdenking van de slag bij Heiligerlee

Provincialeweg 7
Heiligerlee (Gemeente Oldambt)
Inleiding MONUMENT opgericht voor Graaf Adolf, ter herdenking van de slag bij Heiligerlee in 1568. Dit was de eerste zege in de 80-jarige o..

Rotsburgh

Stationsstraat 64
Scheemda (Gemeente Oldambt)
Inleiding WOONHUIS met aangebouwde GARAGE, genaamd Rotsburgh, gebouwd in 1927 in opdracht van graanhandelaar J. Haan naar een ontwerp van W..

Kaart & Routeplanner

Route naar Strokartonfabriek de Toekomst II in Scheemda

Foto's (3)