Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Elswout: hoofdgebouw in Overveen

Kasteel Buitenplaats

Elswoutslaan 20
2051AE Overveen (gemeente Bloemendaal)
Noord Holland

Bouwjaar: 1883-1884
Architect: C. Muysken


Beschrijving van Elswout: hoofdgebouw

HOOFDGEBOUW. Een der monumentaalste voorbeelden van op de 16e-eeuwse Italiaanse villa's geinspireerde 19e-eeuwse landhuizen in Nederland. Groot vierkant gebouw van drie verdiepingen, in aanleg voorzien van een flauw hellend dak en van om een binnenplaats gegroepeerde vertrekken, dat, sinds de naar definitief ontwerp uit 1883 door C. Muysken begonnen bouw in 1884 was gestaakt, als onbewoonde blikvanger in het park diende tot het in de Tweede Wereldoorlog door en ten bate van de Duitse bezettende macht van een inwendige afwerking en een van het ontwerp afwijkend dak werd voorzien. De in de stijl van de Italiaanse hoge renaissance opgetrokken, van oorspronkelijk door balustrades bekroonde middenrisalieten voorziene gevels vertonen een indeling in een sokkel, twee door een lijst gescheiden en door een in de risalieten van reeksen consoles in de kroonlijst voorzien hoofdgestel afgesloten, door getande hoekblokken omlijste verdiepingen en een hoge, eveneens door een hoofdgestel afgesloten, op de hoeken door van opgelegde panelen voorziene lisenen geaccentueerde attiekverdieping; de muurvlakken zijn van gepleisterde baksteen, de sierende delen van natuursteen. De gevels vertonen verder ieder een eigen compositie, als volgt omschreven:DE ZUID OF INGANGSGEVEL, waarvan de sokkel met rusticawerk is bekleed heeft een ver uitstekende, boven een loggia op de hoofdverdieping overgebouwde middenrisaliet van drie traveeën en zijstukken, ieder van twee traveeen. De via een frontale bordestrap toegankelijke loggia heeft op de scheiding der traveeen gekoppelde toscaanse zuilen en op de hoeken een dergelijke zuil gekoppeld met een vierkante toscaanse pijler, alle op lage sokkels; de afsluiting wordt gevormd door een hoofdgestel waarvan het fries boven genoemde steunen van triglyfen is voorzien. De achterwand wordt geleed door met de zuilen en pijlers corresponderende toscaanse pilasterparen; de (bredere) middentravee bevat de toegangsdeur, de zijtraveeen ondiepe rondboognissen, aan hun voet voorzien van convexe consoles. Op de bovenverdieping worden de traveeen aan de voorzijde van de risaliet omlijst door gekoppelde ionische pilasters op hoge sokkels; dergelijke halve pilasters sluiten de zijkanten van de risaliet af. Deze bevat hier een breed middenvenster en vier smallere zijvensters, waarvan twee aan de zijkanten; deze vensters worden omlijst door toscaanse pilasters en bekroond door een zwaar hoofdgestel dat boven het middenvenster bovendien een gebogen fronton draagt. In de lambris-zone zijn onder de vensters balustrades aangebracht. In de attiekverdieping bevat de risaliet eveneens paren ionische pilasters aan de voorzijde en dergelijke halve pilasters achter aan de zijkanten, waartussen met de traveebreedte corresponderende vensters in omgekorniste omlijstingen. De zijstukken van de gevel bevatten op de hoofd- en bovenverdiepingen vensters in omgekorniste omlijstingen, waarvan die op de hoofdverdieping door lijsten en die op de bovenverdieping door gebogen frontons worden bekroond; de omlijstingen en bekroningen rusten op consoles; op de attiekverdieping zijn tussen plint en hoofdgestel vensters gevat die door toscaanse pilasters worden omlijst. DE NOORDGEVEL die van souterrainvensters in de sokkel is voorzien, is vrijwel identiek aan de zuidgevel, maar heeft een minder diepe middenrisaliet die zowel op de hoofd- als op de bovenverdieping als loggia met onversierde achterwand is behandeld en wegens zijn geringere breedte in de middentravee slechts door enkele zuilen, resp. pilasters wordt geleed. De loggia's bevatten op elke verdieping drie eenvoudige vensters, waarvan het middelste beneden als tuindeur toegang geeft tot een gebogen bordestrap. De bovenste loggia is tussen de pilastersokkels van balustraden voorzien. DE OOSTGEVEL is voorzien van een brede, slechts weinig uitspringende middenrisaliet van drie traveeën die op de hoofdverdieping door toscaanse en op de bovenverdieping en op de attiekverdieping door ionische gekoppelde pilasters worden omlijst en gescheiden, boven welke in het fries van het onderste hoofdgestel triglyfen zijn aangebracht. De risaliet bevat op de hoofdverdieping drie vensters, die de lambris-zone als tuindeuren doorbreken en daarboven in omgekorniste omlijstingen zijn gevat, en op de bovenverdieping drie gebogen frontons op consoles bekroonde omlijstingen; onder de vensters strekken zich tussen de pilastersokkels balustrades uit. In de attiekverdieping bevinden zich vensters als die in de zuid- en noordgevel. De smalle zijgedeelten van de gevel bevatten ieder op elke verdieping een door toscaanse pilasters geleed en omlijst drielicht. Op de attiekverdieping beslaan deze venstergroepen de gehele hoogte tussen plint en hoofdgestel; op de hoofdverdieping zijn zij behandeld als tuindeur met zijvensters en bekroond door een lijst op consoles; op de bovenverdieping worden zij gedragen door consoles onder de pilasters en bekroond door een lijst op consoles die boven het middenvenster bovendien nog een gebogen fronton draagt. Tegen de gevel sluiten de afzonderlijk omschreven terrassen aan. De op een met rusticawerk beklede sokkel rustende WESTGEVEL onderscheidt zich sterk van de andere gevels door de aanwezigheid op de hoofdverdieping van twee vijfzijdige erkers tegen de zijgedeelten, waartussen een driezijdig naar voren springend, van balustrades voorzien en via een gebogen bordestrap toegankelijk terras is gevat. De gevel heeft verder een brede, weinig uitspringende middenrisaliet van vijf smalle traveeen die door enkele pilasters gescheiden en door gekoppelde pilasters omlijst worden; als in de andere gevels hebben deze pilasters op de hoofdverdieping toscaanse en op de overige verdiepingen ionische kapitelen. Op de hoofdverdieping bevat de risaliet een deur waarboven een festoen en te weerszijden twee omlijste rondboog-vensters (de binnenste vensternissen bevatten oorspronkelijk kleine rechthoekige venstertjes en waren voor het overige blind); op de bovenverdieping zijn vijf door hoofdgestellen bekroonde vensters waarvan de buitenste door toscaanse pilasters zijn omlijst en op balustrades in de lambris-zone rusten; de drie binnenste vensters vullen de gehele ruimten tussen de pilasters en liepen oorspronkelijk naar beneden dieper door; op de attiekverdieping bevat de risaliet smalle vensters van het type dat ook de andere gevels hier vertonen. De zijgedeelten van de gevel worden op de hoofdverdieping ingenomen door de hierboven genoemde erkers waarvan de hoeken worden geaccentueerd door geknikte toscaanse pilasters tussen welke de gehele ruimte door vensters wordt gevuld. Het plat boven elke erker is als balcon van een balustrade voorzien. Op de boven- en attiekverdiepingen bevinden zich hier drielichten als in de oostgevel; het middenvenster van deze geeft als deur toegang tot het balcon. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 339217
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Elswout
Elswout met op de achtergrond het Grote Huis
Elswout met op de achtergrond het Grote Huis
Locatie Bloemendaal, Nederland
Coördinaten 52° 23′ NB, 4° 36′ OL
Algemeen
Kasteeltype landhuis
Bouwmateriaal baksteen-natuursteen
Eigenaar Staatsbosbeheer
Huidige functie kantoor
Gebouwd in 1633
Gebouwd door Jacob van Campen, Pieter Post, Pieter Wils, Abraham van der Hart, Bartholomeus Ziesenis, Constantijn Muysken
Herbouwd in 1805, 1883
Monumentnummer  339207
Website www.landgoedelswout.nl
Detailkaart
Elswout
Elswout
'
Historische kaart van Elshout van H.v.Zutphen

Elswout is een circa 85 ha groot landgoed bij Overveen in eigendom van Staatsbosbeheer.

Elswout te Overveen is een van de oudste bewaarde landgoederen in Nederland met een parkachtige begroeiing met veel stinsenplanten en historische gebouwen. Elswout maakt deel uit van het Natura 2000 gebied Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Park Elswout is opengesteld voor het publiek. Op het landgoed liggen onder andere een landhuis, stallen en de orangerie, die nu dienstdoet als horecagelegenheid. Het monumentenregister noemt dit landhuis "Een der monumentaalste voorbeelden van op de 16e-eeuwse Italiaanse villa's geïnspireerde 19e-eeuwse landhuizen in Nederland." Landgoed en huis zijn ook bekend als psychiatrisch ziekenhuis Zonnedael in de televisieserie Loenatik.

Geschiedenis

Periode Du Moulin (1633-1654)

Elswout is gesticht door Carl Jansz. du Moulin (1587/88-na 1667), een van oorsprong Vlaamse lutherse koopman die van jongs af aan voornamelijk handelde op Rusland. Vanaf 1623 groeide hij uit tot een van de belangrijkste Rusland-handelaren van de Republiek. In Rusland, waar Du Moulin lange perioden achtereen woonde, verkreeg hij als erkenning voor zijn verdiensten de titel 'gost' (gast), dat wil zeggen de hoogste en tegelijk minst voorkomende koopmansrang.[1]

Rond 1631-1633 streek Carl du Moulin neer in Haarlem en liet hij vanaf 1633 bij Overveen een buitenplaats bouwen in de stijl van het Hollands classicisme. 'Moulins hofstede' is waarschijnlijk ontworpen door Jacob van Campen en landmeter Pieter Wils. Tevens is Pieter Post als protegé van Carl du Moulin waarschijnlijk betrokken geweest bij de bouw. De buitenplaats had een strikt kruissymmetrische plattegrond, geïnspireerd op het werk van Vincenzo Scamozzi. Oorspronkelijk was het huis omgeven door grachten en lagen de tuinen op gelijk niveau met het huis. Het buiten, dat reeds voor 1637 bewoond werd, was in de zomer van 1651 het decor van het huwelijk van Du Moulins stiefdochter Maria Vermeulen met Matthias Dögen, raad en agent van keurvorst Frederik Willem I van Brandenburg. De Duitse schrijver Philip von Zesen heeft voor deze gelegenheid een huwelijksdicht geschreven.

Rond 1642-1644 liet Carl du Moulin een zandvaart aanleggen, met als doel het "Hemelsduintje" en de naastgelegen woeste gronden van de Heer van Brederode onder licentie af te zanden. Zover is het onder Du Moulin niet gekomen. Door de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog na het uitroepen van de Akte van Navigatie raakte Du Moulin zoals vele kooplieden in de financiële problemen. In 1654 ging hij failliet en werd zijn buitenplaats verkocht aan Gabriël Marselis (1609-1673).

Periode Marselis (1654-1703)

Onder Gabriël Marselis, die de hofstede de naam Elswout gaf, werden de oorspronkelijke tuinen gerooid, afgegraven en opnieuw aangelegd, waardoor het huis op een talud kwam te liggen. Tevens liet Marselis extra stallen bouwen. Vanaf het bezoek in 1660 van Maria Henriëtte Stuart en de kleine Willem III van Oranje, werd Elswout een beroemde bezienswaardigheid. Een uitgebreide beschrijving van Elswout anno 1663 is gegeven door Christian Knorr von Rosenroth. Tussen 1663 en 1682 werd de ingang van Elswout verlegd van het zuiden naar het oosten, met een nieuwe oprijlaan en een nieuw poortgebouw. Mogelijk hield dit verband met de verheffing van Gabriël Marselis in de Deense Adelstand in 1665, waarna die zich Van Marselis liet noemen. Uit de periode Marselis zijn een aantal schilderijen van Elswout bekend, waaronder een schilderij van Jan van der Heyden en Gerrit Berckheyde. Beide werken hangen in het Frans Halsmuseum. Na de dood van Gabriël van Marselis in 1673 ging Elswout over op zijn oudste zoon Joan (Jan) van Marselis (1641-1702).

Periode Romswinckel/Boudaen (1703-1781)

In 1703 werd Elswout op een veiling gekocht door Jan Romswinckel Jansz (1643-1719). Het kostte hem grote moeite de verschuldigde koopsom aan de erven Van Marselis te voldoen. Pas op 4 april 1718 kon hij zich volledig eigenaar noemen van Elswout. Lang kon hij er niet van genieten. Hij stierf kinderloos in 1719, waardoor Elswout toekwam aan zijn drie broers. Een van hen, Abraham Romswinckel (1657-1738), Resident van de Koning van Pruisen (Frederik Willem I van Pruisen) te Amsterdam, kocht de anderen in 1720 uit. Romswinckels enige dochter trouwde met Gualterus Petrus Boudaen. Na haar dood in 1750 kwam Elswout in zijn handen. Uit deze periode dateren veel tekeningen en prenten door Jan de Beijer. In 1768 ontving Gualtherus Petrus Boudaen, dan regerend burgemeester van Amsterdam, op Elswout stadhouder Willem V van Oranje-Nassau en Wilhelmina van Pruisen.

Het park van Elswout is in de loop der eeuwen met behulp van zandafgravingen vormgegeven, gebruikmakend van grote hoogteverschillen. De achttiende-eeuwse ontwikkeling van een formele tuinstijl naar de verschillende fases van de Engelse landschapsstijl is in het park afleesbaar.

Periode Boreel (1781-1805)

Verantwoordelijk voor de introductie van de landschapsstijl op Elswout was advocaat-fiscaal Mr. Jacob Boreel (1746-1794), eigenaar van Elswout door koop in 1781. Hij was een zoon van Jacob Boreel sr. die de buitenplaats Beeckestijn te Velsen bewoonde. Aldaar was de tuinarchitect Johan Georg Michaël werkzaam, die vanaf circa 1765 een vroege vorm van de landschappelijke tuinstijl introduceerde. Daarom wordt wel aangenomen dat Michaël ook verantwoordelijk is geweest voor de landschappelijke transformatie van park Elswout.

Niet alleen het park werd gemoderniseerd. Ook de gevels van het huis werden een eerste maal gemoderniseerd, naar ontwerp van Abraham van der Hart. Na de dood van mr. Jacob Boreel in 1794 hadden zijn erven weinig belangstelling voor het buiten. Het werd te huur aangeboden. Precies in deze jaren was het romantische Park Elswout een inspiratiebron voor kunstenaars zoals Egbert van Drielst.

Periode Borski (1805-1884/1958)

In 1805 kwam Elswout in handen van de makelaar en bankier Willem Borski (1765-1814). Hij liet het huis en bijgebouwen verbouwen naar ontwerp van Bartolomeus Ziesenis. Daarbij werd het huis met een verdieping verhoogd. De wijzigingen aan het park werden vereeuwigd op een grote landgoedkaart door Hendrik van Zutphen, die nu bewaard wordt in het Noord-Hollands Archief. Na de dood van Willem Borski in 1814, werd zijn weduwe Johanna Borski hoofd van de familie. Door haar toedoen werden de Borski's de rijkste familie van Nederland en financier van De Nederlandsche Bank.

Na de dood van Johanna's zoon Willem Borski sr. (1799-1881) liet diens zoon Willem Borski jr. (1834-1884) Elswout verbouwen naar ontwerp van Constantijn Muysken. Tijdens de bouw stierf de kinderloze Borski jr. echter, waardoor de bouw stil kwam te liggen. Zodoende was enkel het gevelwerk gereed gekomen, inclusief omvangrijke terraspartijen, terwijl het interieur onvoltooid bleef. Een parkontwerp door de Duitse tuinarchitect Eduard Petzold bleef onuitgevoerd, op het zogenaamde Klaverstuk na, dat in het zicht van Duinlust (Overveen) gelegen was. Van de beoogde nieuwe bijgebouwen, die de zeventiende-eeuwse bijgebouwen dienden te vervangen, werd slechts de oranjerie uitgevoerd. Hierdoor zijn het zeventiende-eeuwse poortgebouw en de stallen behouden gebleven. Een nieuwe boerderij in chaletstijl werd wel gebouwd.

Vanaf 1884 was Elswout feitelijk onderdeel van Duinlust geworden, eigendom van Borski's oudste zuster Johanna Jacoba (Anna) van der Vliet-Borski.

Landgoed Elswout bleef tot 1958 eigendom van de nazaten van Anna van der Vliet-Borski.

Elswout vanaf de Tweede Wereldoorlog

Het landhuis heeft in de Tweede Wereldoorlog onderdak verschaft aan een Duits commando en daarna dienstgedaan eerst als locatie voor het Jac. P. Thijsse (Montessori) Lyceum en later als tuinbouwschool. In 1958 werd Landgoed Elswout overgedragen aan de gemeente Bloemendaal. In 1970 werd de Staat der Nederlanden eigenaar, die het in beheer gaf van Staatsbosbeheer.

Wegens langdurige leegstand van Huis Elswout, werd in 2001 besloten dit voor een symbolisch bedrag te verkopen, met restauratieverplichting. Tussen 2004 en 2014 werd het landhuis door een nieuwe eigenaar ingrijpend gerestaureerd en gerenoveerd, deels op grond van de ontwerpen van Constantijn Muysken uit 1882-1884. In het pand werden luxe kantoren gevestigd. Het 85 hectare grote landgoed bleef eigendom van Staatsbosbeheer.


Afbeeldingen



Monumenten in de buurt van Elswout: hoofdgebouw in Overveen

Elswout: landgoed

Elswoutslaan 20
Overveen (Gemeente Bloemendaal)
PARKAANLEG. Groot park van uitzonderlijk karakter, ontleend aan de omstandigheid dat de buitenplaats Elswout, tegen het midden van de 17e ee..

Elswout: keermuren van het voorplein

Elswoutslaan 20
Overveen (Gemeente Bloemendaal)
KEERMUREN VAN HET VOORPLEIN. Bakstenen muren, die het niveauverschil tussen voorplein en omringende taluds overbruggen. Aan de zijde van de ..

Elswout: terrassen ten westen van het hoofdgebouw met 'Haven'

Elswoutslaan 20
Overveen (Gemeente Bloemendaal)
TERRASSEN TEN WESTEN VAN HET HOOFDGEBOUW MET "HAVEN". Een zich tussen het pad ten westen van het hoofdgebouw en de Grote Vijver axiaal voor ..

Elswout: terrassen ten oosten van het hoofdgebouw

Elswoutslaan 20
Overveen (Gemeente Bloemendaal)
TERRASSEN TEN OOSTEN VAN HET HOOFDGEBOUW. Een zich tussen het hoofdgebouw en de hertenkamp uitstrekkend terrassencomplex, bestaande uit een ..

Elswout: brug naar het voorplein

Elswoutslaan 20
Overveen (Gemeente Bloemendaal)
BRUG NAAR HET VOORPLEIN. Bakstenen boogbrug met sierende delen van natuursteen, omstreeks 1806 gebouwd door B.W.H. Ziesenis, gewijzigd tusse..

Kaart & Routeplanner

Route naar Elswout: hoofdgebouw in Overveen

Foto's (6)