Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Stoomgemaal De Tuut, gemetselde sluizen noord en zuid in Appeltern

Weg En Waterwerk

De Tuut 2
6629AA Appeltern (gemeente West Maas en Waal)
Gelderland


Beschrijving van Stoomgemaal De Tuut, gemetselde sluizen noord en zuid

In de oude Maasdijk tussen de tot aanvoerkolk uitlopende Nieuwe Wetering en de afvoerkolk twee gemetselde SLUIZEN, waarvan de zuidelijke geheel en de noordelijke, die voorzien is van twee schuiven, gedeeltelijk met beton is dichtgezet. Tussen de afvoerkolk en de Maas een betonnen duiker onder de uit de jaren '30 daterende Maasdijk door. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 338159
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Stoomgemaal De Tuut
Stoomgemaal De Tuut
Stoomgemaal De Tuut
Gebouw
Plaats Appeltern
Bouwjaar 1918
Architect ingenieursbureau "Van Hasselt en De Koning"
Huidig gebruik museum
Monumentnummer 337994, 338138
Monumentstatus rijksmonument
Eigenaar Stichting Baet en Borgh
Gemaal
Functie Gemaal
Buitenwater de Maas
Binnenwater de Wetering
Capaciteit 440 m³ per minuut
Aandrijving stoom
Fabrikant motor Stork
Bouwjaar motor 1918
Opvoerwerktuig centrifugaalpomp
Stoomketel 2
Stoomketel 2

Stoomgemaal De Tuut, officieel Stoomgemaal Appeltern, net ten oosten van Appeltern, is een stoomgemaal uit 1918 dat, samen met zeven andere stoomgemalen, in de periode 1846 tot 1967 het Land van Maas en Waal bemaalde. De Tuut is het enige van de 34 stoomgemalen in het Gelders rivierengebied dat bewaard is gebleven. Het bemaalde 10.000 hectare. Het water werd uitgeslagen op de Maas, door twee centrifugaalpompen met een capaciteit van 220 m³/minuut (3,14 m³/s) elk, bij een opvoerhoogte van 2,5 meter. De Tuut, ontworpen door ingenieur Dekking Dura van ingenieursbureau "J. van Hasselt en De Koning" (het latere Royal Haskoning), werd in 1967 stilgelegd en in 1971 werd de schoorsteen gesloopt.

De bemaling werd overgenomen door het – in 2004 geëlektrificeerde – dieselgemaal Bloemers, dat nu drie elektrische pompen heeft en het water via een persleiding onder de dijk door pompt. Dit gemaal heeft een capaciteit van 960 m3 per minuut.

In 1984 werd De Tuut verkocht aan Monumentenstichting Baet en Borgh, die het inmiddels vervallen gemaal voor het nageslacht wilde behouden.

Restauratie en heropening

Met het in bedrijf stellen van stoommachine 1 heropende de toenmalige commissaris van de Koningin in Gelderland, Jan Kamminga op 18 mei 2001 het stoomgemaal als museum. De restauratie van De Tuut was al jaren tevoren begonnen en werd pas in 2015 voltooid. De 35 meter hoge schoorsteen werd opnieuw gemetseld. De voormalige kolenloods is ingericht als bezoekerscentrum. De Tuut is nu het enige originele, intacte en werkende stoomgemaal in het Nederlandse rivierengebied. Een aantal keren per jaar is het gemaal onder stoom.

Ligging en benaming

Het stoomgemaal is vernoemd naar de buurtschap De Tuut, ten zuidoosten van het stoomgemaal. Het ligt binnendijks aan de Maasdijk, die ter plekke De Tuut heet. Aan de Walstraat, ongeveer 400 meter van het gemaal, liggen De Tuinen van Appeltern. Naast het Museum De Tuut bevindt zich de Heerlijkheid Appeltern, het landhuis waar Joan Derk van der Capellen tot den Pol in 1781 het pamflet Aan het Volk van Nederland schreef, een oproep aan het volk van Nederland om stadhouder Willem V af te zetten en in Nederland een democratie te vestigen.

Stoomketels

Het gemaal heeft drie stoomketels van twaalf meter lang, die tot een druk van 12,4 bar (1240 kPa) opgestookt kunnen worden. Ze zijn gemaakt door de fabrikant Stork. De stoom heeft een begintemperatuur van 200 °C. Vervolgens wordt deze stoom door de oververhitters verder verhit tot 280 °C om te voorkomen dat er water in de stoommachines wordt gevormd. De kleinste ketel is een Cornwall-ketel met een verwarmd oppervlak van 30 m2 en een roosteroppervlak van 1,3 m2. De Cornwall-ketel heeft een vuurgang, die voor en achter verbonden is met de bolle fronten. De twee andere ketels zijn Lancashire-ketels met respectievelijk een verwarmd oppervlak van 70 m2 (ketel 2) en 80 m2 (ketel 3) en een roosteroppervlak van 2,7 resp. 2,9 m2. Deze ketels hebben twee vuurgangen. De stoomketels werden 24 uur per dag gedurende 5 weken per jaar bediend door een machinist en twee stokers. Daarbuiten was er een natuurlijke afwatering naar de Maas, omdat de waterstand in de rivier hiervoor dan laag genoeg stond. In de kolenloods werd 400 ton kolen uit de Domaniale mijn in Kerkrade opgeslagen. Per 24 uur was er 12 ton kolen nodig voor het op stoom houden van de ketels, die per kruiwagen naar de ketels werd gebracht.

De stoom ging naar twee stoommachines die het water via meerdere spuisluizen uitsloegen op de Maas, onder de Maasdijk door. Daarnaast is er een stoomgedreven pomp voor de in het water opgestelde fontein.

Stoommachines

Er zijn twee, eencilinder, gelijkstroom stoommachines uit 1918 van de fabrikant Stork volgens het principe van de Duitse ingenieur Stumpf. De stoommachines hebben een vermogen van 340 pk (250 kW). Ze zijn voorzien van een injectiecondensor met natte-luchtpomp voor het trekken van vacuum. Na de arbeidslag wordt boven de zuiger een vacuum getrokken, waardoor de zuiger zonder veel weerstand weer in de beginpositie terug kan komen. Het vacuum wordt instandgehouden door de injectiecondensor met natte-luchtpomp. De twee eencilinder-stoommachines zijn gebouwd door de firma Stork. Het water werd uitgeslagen door de twee door de stoommachines aangedreven centrifugaalpompen met een capaciteit van 220 m³/minuut (3,14 m³/s) elk, bij een opvoerhoogte van 2,5 meter.

In de kelder is de natte-luchtpomp ondergebracht en lopen er de leidingen voor het vervoeren van de oververhitte stoom naar de stoommachines en de afgekoelde stoom af te voeren naar de condensor.

De stoompomp of duplexpomp is gebouwd door de firma Dean Brothers in Indianapolis en afkomstig van een in de Tweede Wereldoorlog gebouwde olietanker.

Olie- en dieselmotor

Sinds 2011 bevinden zich in het gemaal ook een gerestaureerde, 44 pk (32 kW) Crossley-ruwoliemotor uit 1924, afkomstig uit een gemaal in de Polder Achthoven en een Stork Ricardo viercilinder dieselmotor uit 1956 van het gemaal de Waakzaamheid nabij Lutjewinkel in Noord Holland waar de motor 17 jaar heeft dienstgedaan. Beide motoren zijn regelmatig in werking. De Crossley-motor werd 24 uur per dag bediend door één machinist, die dan bij de motor bleef slapen. De dieselmotor kon draaien zonder toezicht.

Pomp

Op de dijk bij het stoomgemaal staat de vroeger door de Crossley-motor aangedreven centrifugaalpomp, die bij Lexmond het water uit Polder Achthoven maalde. De pomp is gebouwd door de machinefabriek Jaffa uit Utrecht. De pomp heeft een tweezijdige instroming, een capaciteit van 60 m3 per minuut en een opvoerhoogte van 1,5 meter.

Smidse

Bij het gemaal behoort een smidse voor het onderhoud van het gemaal. Tot 1967 werd de smidse ook nog gebruikt door het waterschap.

Motorenmuseum

De hoofdcollectie van het museum heeft betrekking op het gemaal, maar sinds 2014 huisvest De Tuut een dependance met een waardevolle collectie oude motoren, die geen verband houdt met het gemaal of zijn omgeving. Dit Motorenmuseum omvat onder andere de Loeffencollectie, een verzameling van de oudste werkende verbrandingsmotoren in Nederland. Deze collectie is door de erven van de heer Thijs Loeffen – bij leven molenaar van De Wielewaal in het nabijgelegen Beneden-Leeuwen – geschonken aan de Stichting Baet en Borgh, de eigenaar van De Tuut.

Fotogalerij

Externe link


Monumenten in de buurt van Stoomgemaal De Tuut, gemetselde sluizen noord en zuid in Appeltern

Stoomgemaal De Tuut, machinistenwoning

De Tuut 2
Appeltern (Gemeente West Maas en Waal)
Twee deels in schoon metselwerk opgetrokken, deels gepleisterde, tegen de dijk aangebouwde MACHINISTENWONINGEN zonder verdieping aan de voor..

Stoomgemaal De Tuut, machinehuis

De Tuut 1
Appeltern (Gemeente West Maas en Waal)
Het in schoon metselwerk opgetrokken MACHINEHUIS zonder verdieping onder met grijze pannen gedekt zadeldak met op de nok twee houten rooster..

Stoomgemaal De Tuut, ketelhuis

De Tuut 1
Appeltern (Gemeente West Maas en Waal)
Ten zuidoosten van het machinehuis en ten opzichte daarvan terugspringend het in schoon metselwerk opgetrokken KETELHUIS zonder verdieping o..

Stoomgemaal De Tuut, kolenloods

De Tuut 1
Appeltern (Gemeente West Maas en Waal)
Ten zuidoosten van het ketelhuis de houten KOLENLOODS onder met grijze pannen gedekt schilddak, gedragen door vijf gebinten, die zijn voorzi..

Huis Appeltern

Maasdijk 6
Appeltern (Gemeente West Maas en Waal)
Huis Appeltern. Ten oosten van het dorp Appeltern aan de Maasdijk op het terrein van het middeleeuwse Huis Appeltern een HERENHUIS met verd..

Kaart & Routeplanner

Route naar Stoomgemaal De Tuut, gemetselde sluizen noord en zuid in Appeltern