Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Antonius, Dorpskerk in Scherpenzeel

Kerkelijk Gebouw

Kerkplein 189
3925KV Scherpenzeel
Gelderland

Bouwjaar: 15e eeuw 1400 15e eeuw


Beschrijving van Antonius, Dorpskerk

NED. HERV. KERK. In oorsprong 15e eeuwse dorpskerk met rijzige toren, driebeukig, pseudobasilicaal schip en hoger, vijfzijdige gesloten koor met zijkapellen. Bij een restauratie in 1939 bleven alleen de toren en het koor gespaard, terwijl het schip geheel werd afgebroken en vervangen door een eenbeukige ruimte, die slechts uitwendig met het oude schip overeenkomt. Na de verwoesting van de toren in 1945 is deze, grotendeels in de oude vorm, doch meer westelijk herbouwd, waarbij het schip met een travee verlengd werd. Inwendig bezit het koor kruisribgewelven, die bij de restauratie van 1939 opnieuw zijn aangebracht, doch opgaan van oorspronkelijke, gebeeldhouwde kraagstenen. De kerk bezit: een 17e eeuwse preekstoel met koperen lezenaar, een gepolychromeerd gebodenbord in rijk gesneden omlijsting uit 1714, een eenvoudig tekstbord uit 1656, vier gebeeldhouwde leeuwen met wapenschilden, afkomstig van het grafmonument voor Johan van Scherpenzeel (+ 1619), een rijk gebeeldhouwde grafzerk uit 1597, opgesteld in de koorsluiting, en verscheidene eenvoudige zerken (XVII en XVIII), alsmede een rood-zandstenen middeleeuwse priesterzerk zonder opschrift. Mechanisch torenuurwerk. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 33122
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Hervormde kerk
Hervormde Kerk
Hervormde Kerk
Plaats Scherpenzeel
Denominatie Hervormd-Gereformeerde Bond
Gebouwd in ca. 1300
Restauratie(s) 1944, 1945-1947
Architectuur
Bouwmateriaal Hout en steen
Toren Klokkentoren en Mariatoren
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Hervormde kerk (in de volksmond de Grote Kerk) staat in de plaats Scherpenzeel in de provincie Gelderland. In het dorp, net ten zuiden van de kerk, heeft een grote veertiende-eeuwse burcht gestaan die het huis was van de adellijke familie Scherpenzeel. Deze burcht is diverse keren verbouwd en bestaan als het ‘Huis Scherpenzeel’ nog steeds. De familie Scherpenzeel speelde een belangrijke rol aan het hof van de hertogen van Hof van Gelre. Tussen de heren van Scherpenzeel en de Hervormde gemeente is heel lang een sterke band geweest.

Geschiedenis

Het interieur.
Huize Scherpenzeel met op de achtergrond de kerk (1731 AD)

Ontstaan

Het is niet precies bekend in welk jaar de kerk exact gebouwd is. Wel staat er in een akte uit 1342 geschreven: "die eyn syde van der straten mytten kamppen, die daeran gelegen siin, daer die kerck op steet".[1] De grond was in die tijd eigendom van de Heren van Scherpenzeel. Het is dan ook aannemelijk dat er al eerder een kerk stond. De kerk was sinds haar bouw rooms-katholiek en gewijd aan Sint Antonius. Antonius leefde in de derde eeuw en is de stichter van het monnikenwezen.

Reformatie

De Reformatie begon toen Maarten Luther op 31 oktober 1517 zijn 95 stellingen tegen de deur van de kerk in Wittenberg sloeg. Hoewel de protestantse leer elders veel ingang kreeg, bleef het in Scherpenzeel gedurende de eerste decennia rustig. Pas in 1566 werd er gesproken over beeldenstormen[2] in de naburige regio, maar dit is Scherpenzeel gespaard gebleven. De kerk in Scherpenzeel werd in 1597 protestants nadat pastoor Hendrick Jansz Mom zich bekeerde tot het protestantisme.

Tweede Wereldoorlog

De opgeblazen kerktoren

Toen de Duitsers op 10 mei 1940 Nederland binnenvielen, werd er in Scherpenzeel zwaar gevochten, waarbij ook de kerk drie keer werd geraakt. De gemeente kon daardoor niet samenkomen in de kerk. De Gereformeerde Gemeente bood haar kerk aan voor de diensten. De bezetting had gevolgen voor zowel de kerk als de gemeente. De avonddiensten werden vanwege de verduistering verzet naar de middag en ook de torenklok mocht niet geluid worden.

Op zondag 22 april 1945 zetten Duitse soldaten het gebied rond de kerk af. Om 18.30 uur bliezen de Duitsers de kerktoren op, welke direct op de kerk viel. De kerk werd voor een groot gedeelte verwoest, waaronder ook het Friedrichsorgel, de klokken en het uurwerk. De zondag daarop kwam de gemeente samen in een bakkerij en gedurende de wederopbouw in de Eierhal. De wederopbouw van de kerk verliep als gevolg van de winterse omstandigheden en materiaalschaarste langzaam. Op 4 mei 1947 onthulde burgemeester Hoytema van Konijnenburg een gedenksteen met daarop de tekst:

Door 's vijands woest geweld verging mijn eerste wezen.
Doch 'k ben uit stuivend puin in ouden trant herrezen.
22 april 1945 / november 1947

Ook wenste de burgemeester (de toren is op grond van de Staatsregeling 1798 eigendom van de burgerlijke gemeente, niet van het kerkgenootschap[3]) een tekst op de kerkklok:

'k Verging, 306 jaar oud, door Duits gespuis tot gruis. (22-04-1945)
'k Ben thans jong en krachtig weer en dien opnieuw Gods huis (.. juli 1947)

Echter keurde de Rijkscommissie van advies klokken en klokkenspellen de tekst af. Men kwam wel met een alternatieve tekst, maar deze werd afgekeurd door de burgemeester. De klok is dan ook kaal gebleven.

Orgels

De kerk kent een historie van drie orgels.

Friedrichs-orgel

Dit orgel, gebouwd door Johann Caspar Friedrichs, werd in 1822 geschonken door de Heer van Scherpenzeel. Hiervoor moest er een kleine galerij gemaakt worden. De toetsen waren van eikenhout en waren met ivoor opgelegd. De zwarte toetsen waren van massief ebbenhout. Op 4 juli 1822 werd in een speciale dienst het orgel voor het eerst gebruikt. Psalm 100 vers 4 kreeg de primeur.

Dispositie

Hoofdwerk  : Prestant 8, Bourdon 16 (discant), Holpijp 8, Viola d'Gamba 8, Octaaf 4, Fluit gedekt 4, Quint 3, Octaaf 2, Cornet 4, Mixtuur 3-4-5, Trompet 8 (discant), Fagot 8 (bas).
Rugwerk  : Prestant 4, Holpijp 8, Prestant 8 (discant), Nachthoorn 4, Octaaf 2, Tremulant
Pedaal  : aangehangen

Koff-orgel

Het Koff-orgel uit 1948

Na de verwoesting van het Friedrichs-orgel werd er door J. de Koff & Zn. uit Utrecht begonnen met de bouw van een nieuw orgel. Dit werd opgeleverd op 28 maart 1949.

Dispositie

Manuaal I: Prestant 8, Bourdon 16, Quintadeen 8, Roerfluit 8, Octaaf 24, Quint 2 2/3, Fluit 4, Octaaf 2, Mixtuur 3-5 st., Cornet 5 st., Trompet 8.
Manuaal II: Prestant 4, Holpijp 8, Viola da Gamba 8, Voix Celeste 8, Vioolprestant 8, Roerfluit 4, Gemshoorn 2, Sexquialter 2 2/3 + 1 3/5, Kromhoorn 8.
Pedaal: Subbas 16, Gedektbas 16, Octaafbas 8, Koraalbas 4, Bazuin 16.
Koppels: Manuaal I - II, Pedaal - MAN. I, Pedaal - MAN. II.
Tremulanten: Manuaal I, Manuaal II.

Adema-orgel

Na 55 jaar gebruik te hebben gemaakt van het Koff-orgel werd er in 2008 besloten om een nieuw orgel te laten bouwen door Adema’s Kerkorgelbouw te Hillegom. Hierbij werd een deel van het pijpwerk, de frontpijpen en een deel van de orgelkas van het oude Koff-orgel benut.

Dispositie

Groot Orgel: Bourdon 16, Prestant 8, Fluit Harmoniek 8, Salicionaal 8, Holpijp 8, Octaaf 4, Fluit douce 4. Quint 2 2/3, Octaaf 2, Mixtuur II-V, Cornet V (discant), Trompet 8.
Reciet expressief: Vioolprestant 8, Viola d'Gamba 8, Vox Celestis 8, Bourdon 8, Kwintatoon 8, Prestant 4, Fluit harmoniek 4, Quintfluit Harmoniek 4, Piccolo Harmoniek 2, Tertsfluit Harmoniek 1 3/5, Basson 16, Trompet Harmoniek 8, Basson-Hobo 8, Vox Humana 8, Klaroen Harmoniek 4.
Pedaal: Contrabas 16, Subbas 16, Kwintbas 10 2/3, Openbas 8, Violoncel 8, Openfluit 4, Bazuin 16.

Bezienswaardigheden

Lezenaar

De koperen lezenaar is in 1647 vermoedelijk geschonken door de Heer van Scherpenzeel en zijn vrouw Anna Helena van Renesse van Elderen. Het wapen links is van de Heer van de Scherpenzeel, Van Westerholt en Baer. Het wapen rechts is van Van Renesse.

Tiengebodenbord van 1714

Tegen de oostzijde van de noordbeuk hangt een tiengebodenbord uit 1714 dat gemaakt is door J. Leendersen. Boven de twee stenen staat Mozes tegen een blauwe achtergrond. Boven de tekst staat "Exod 20 V2" en "Deut 5 V6". Aan de onderkant staan onduidelijke Hebreeuwse letters.

Kansel

In het koor van de kerk staat een klassieke preekstoel waarvan niet bekend is hoe oud deze is. Wel is bekend dat de bekleding in 1811 is gerestaureerd.

Externe links

Noten

  1. Louise e.a., p. 271-272
  2. Rogier, deel II, p. 393-394
  3. http://kerkbalans.nl/actueel-licht-op-eigendom-en-beheer-van-kerktorens

Monumenten in de buurt van Antonius, Dorpskerk in Scherpenzeel

Huis Scherpenzeel: dienstwoning

Dorpsstraat 186
Scherpenzeel
Onderdeel 3 Omschrijving POORTHUIS of dienstwoning van huis Scherpenzeel, gelegen aan de noordkant van het park in de rooilijn van de Dorp..

Pand "Het Hooge Huis"

Dorpsstraat 168
Scherpenzeel
PAND "Het Hooge Huis", uit het tweede kwart van de 17e eeuw, bestaande uit twee evenwijdige vleugels, waarvan de zadeldaken loodrecht op de ..

Huis Scherpenzeel: Toegangsbrug

Burgemeester Royaardslaan 1
Scherpenzeel
Onderdeel 5 Omschrijving De enige toegang tot het huis wordt gevormd door een TOEGANGSBRUG in neogotische stijl, bestaande uit een gebogen..

Huis Scherpenzeel: Restant van een ijskelder

Burgemeester Royaardslaan 1
Scherpenzeel
Onderdeel 7 Omschrijving IJSKELDER. Ten oosten van het huis liggen de restanten van een ijskelder. De vorm, achthoekig, is uniek voor ons ..

Huis Scherpenzeel: Tuinmuren

Burgemeester Royaardslaan 1
Scherpenzeel
Onderdeel 8A - 8C Omschrijving Op een aantal plaatsen bevinden zich (restanten van) tuinmuren. 8A. Bakstenen TUINMUUR aan de oostzijde va..

Kaart & Routeplanner

Route naar Antonius, Dorpskerk in Scherpenzeel

Foto's (1)