Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Schildkerk of Grote Kerk in Rijssen

Kerkelijk Gebouw

Schild 8
7461DD Rijssen (gemeente Rijssen Holten)
Overijssel

Bouwjaar: 16e eeuw


Beschrijving van Schildkerk of Grote Kerk

N. H. Kerk en Toren. Driebeukige gewelfde hallenkerk; de grotendeels romaanse noordmuur is uit tufsteen opgetrokken en vertoont een rondboogfries; de noordbeuk heeft een vijfzijdige gotische sluiting; de gotische middenbeuk (XVI) is driezijdig gesloten; de zuidbeuk is van 1924/'25. Na het instorten van de toren in 1826 is het klassicistische front met fonten opgetrokken en eveneens het bekronende klokketorentje. Zandstenen doopvont, omstreeks 1200; zandstenen grafmonument voor Frederica van Ittersum tot de Gerner, 1729; gestoelte van de Oosterhof met 16e eeuwse onderdelen; gestoelte van de Grimberg, midden 18e eeuw; grafzerken (16e en 17e eeuw); twee zilveren bekers (17) eeuw); twee zilveren bekers 1820; altaarsteen, tinnen kan, schaal en drie borden (18e eeuw). Mechanisch torenuurwerk, is buiten gebruik gesteld door de aanschaf van een klokkenspel met carillon-computer. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 33026
Laatste wijziging: 2014-12-09 19:55:05.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Schildkerk
Skeeldkoarke in n duuster.jpg
Plaats Rijssen
Coördinaten 52° 18′ NB, 6° 31′ OL
Gebouwd in 12e/15e/16e/19e/20e eeuw, deel van de noordmuur uit 12e eeuw.
Restauratie(s) 1899,1925,1994
Architectuur
Bouwmateriaal tufsteen/baksteen
Afmeting gewelfhoogte 10,50m

hoogte toren 32,09m

Toren romaanse toren ingestort in 1826, huidige toren uit 1828-1830
Portaal 19e eeuw
Koor 15e eeuw
Schip 12e eeuw
Interieur
Preekstoel 19e eeuw
Doopvont 13e eeuw
Zitplaatsen 1.250
Het orgel
Het orgel
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Schildkerk of Grote Kerk, tot 1598 Dionysiuskerk geheten, is een protestantse kerk in de Nederlandse stad Rijssen. De kerk ontleent zijn naam aan zijn ligging aan het plein Het Schild. Het gebouw is georiënteerd met de lengteas in de richting west-oost, echter met een afwijking van 3° naar het noorden.

Geschiedenis

Tot de Reformatie was de kerk gewijd aan de heilige Dionysius. Al in 1188 was er sprake van een parrochia Risnen. Omtrent de oudste geschiedenis is weinig bekend. De kerk was moederkerk van Holten en Wierden. In 1275 werd de plebaan van Rijssen vermeld. De Rijssense kerk behoorde tot het kapittel en scholasticus van de Mariakerk van Utrecht. Aan de kerk was een vicarie verbonden voor het altaar van het Heilig Kruis. Andere altaren waren gewijd aan Onze Lieve Vrouwe en aan Johannes de Evangelist, daar werd het getijdengebed gedaan. Rond 1200 beschreef de monnik Caesarius van Heisterbach in zijn Dialogus Miraculorum over een mirakel in Rijssen. Na de overgang tot de tot het protestantisme in 1598 behoorde de kerk tot de classis Deventer.

Bouwgeschiedenis

Een deel van de noordmuur van de huidige kerk stamt nog uit de 12e eeuw. Toen was het een eenbeukige tufstenen kerk in romaanse stijl. Ook bezat de kerk een toren. In de tweede helft van de 15e eeuw werd het koor vervangen door een nieuw gotisch overwelfd koor. Bijzonder is de hagioscoop onder het middenvenster van deze koorsluiting. Vervolgens werd in de eerste helft van de 16e eeuw aan de zuidzijde een tweede beuk van gelijke hoogte en breedte met aansluitend koor toegevoegd. Hierdoor ontstond een tweebeukige hallenkerk. Het zijkoor is minder diep dan het hoofdkoor. Tevens werd het romaanse schip verhoogd en voorzien van spitsboogvensters en gewelven.

In de nacht van 4 op 5 juli 1826 stortte de romaanse toren wegens bouwvalligheid in. Aansluitend werd in de jaren 1829/1831 de voorgevel gesloopt en geheel in neoclassicistische stijl opgetrokken, bekroond door een houten torentje. Gelijktijdig werden de zijmuren en gewelven van de eerste travee vernieuwd en het overige metselwerk hersteld.

Rijssen, Schildkerk, in 1826 ingestorte en gesloopte romaanse toren

In 1899 werd tegen de noordzijde van de kerk een consistoriekamer gebouwd.

Omdat de kerk te klein was geworden werd in 1924/1925 aan de zuidkant een nieuwe zijbeuk met een portaal en trappenhuis naar de oostelijke galerij toegevoegd naar een ontwerp van Tjeerd Kuipers (1857-1942). Deze zijbeuk bestaat uit vier traveeën waarvan de daken haaks op de lengteas van de kerk staan. Voor de bouw werd een combinatie gebruikt van tufsteen en baksteen. Tegenwoordig telt de kerk 1.250 zitplaatsen.

Romaanse toren

De romaanse toren (12e eeuw) stond tegen de westgevel van het noorderschip. Deze rustte op een fundering van zware veldkeien. Het bovenste gedeelte van het muurwerk was opgetrokken in baksteen. Het onderste gedeelte bestond uit een spouwmuur van tufsteen. De spouw was gevuld met specie, bestaande uit keien, tras, zand en kalk. Een zwaar gewelf van metselwerk scheidde de ruimte op de begane grond van de verdieping. In 1826 bleek de toren dermate bouwvallig te zijn, dat door het gemeente bestuur de stadsarchitect van Deventer, W. Nieuwenhuis, opdracht werd gegeven tot het maken van een bestek en begroting voor het uitvoeren van herstellingen. De kosten, zouden worden bestreden uit de verkoop van de drie grootste klokken, die in de toren hingen. Deze waren in 1798 vernield en onbruikbaar geworden. In de nacht van 4 op 5 juli stortte de toren aan de west- en zuidzijde in, vanaf de torenspits tot aan de boog boven de ingang tussen de toren en de kerk. Daarna is besloten om de toren verder te slopen en een plan tot wederopbouw te maken. Op 2 augustus 1826 werd een begin gemaakt met de bouw. Op 4 augustus 1826 stortte het resterende deel van de toren vrijwel geheel in. Alleen het voetstuk en een klein gedeelte van het metselwerk bleven staan. Ongelukken hebben zich niet voorgedaan, maar op 7 augustus 1826 was de schade aan de kerk nog niet te overzien. Door de raad wordt besloten om het materiaal te gebruiken of deels te hergebruiken. Op 8 november 1827 wordt besloten de stenen van de ingestorte toren te gebruiken tot het metselen van een muur rond het nieuwe kerkhof aan de zuidzijde van Rijssen, de huidige oude begraafplaats aan de Lenfertsweg.

Orgel

Het huidige orgel in de kerk is in 1980 gebouwd door Flentrop Orgelbouw uit Zaandam. De kas is van Naber; het orgel werd daarin gebouwd door Scheuer in 1856. Met uitzondering van de windladen en een aantal pijpen van Scheuer was het binnenwerk in de loop der jaren grotendeels verloren gegaan. In 1980 is het orgelfront van de kas gerestaureerd in de stijl van Scheuer.

Beeldhouwwerk en schilderkunst

Van het beeldhouwwerk dat ooit in de Schildkerk heeft gehangen of het aan de buitenzijde heeft versierd is weinig over. Het hoofd van een romaans beeld van Jezus wordt bewaard in het plaatselijke Rijssens Museum. Aldaar bevindt zich ook een wit Baumberger zandsteen beeld uit 1380/90 van 60 cm hoog, voorstellende de heilige maagd Maria met het kindje. Het kopje van het kind ontbreekt. Verder bezit de kerk nog een romaans zandstenen doopvont uit het begin van de 13e eeuw. De schilderkunst die de kerk ooit heeft verfraaid is onder een laag witkalk verdwenen. In 1899 zijn tijdens de restauratie nog fragmenten uit de late renaissance gevonden, maar de kerkenraad heeft het weer laten verdwijnen onder een laag kalk.

Rijssen, Schildkerk, Kansel (1812) en doopvont (13e eeuw)

Klokken

Van de oude klokken werd er een tijdens het bezoek van koning Willem III in mei 1862 kapotgeluid. Deze oudste was van de beroemde klokkengieter Geert van Wou. Deze uit 1484 daterende klok had als opschrift in gotische letters: sanctus antonius vocor gherardus de wou me fecit dñi m cccc lxxx iiii. In 1864 werd de klok vervangen. Samen met een klok van Cyprianus Crans Jansz. uit Amsterdam gegoten in 1743 werd de klok gevorderd in de Tweede Wereldoorlog. In 1948 goot Jacobus van Bergen uit Midwolda een nieuwe klok. Het opschrift op de klok luidt: “1943, wat’nen tied. Oorlog, mooie klokke kwiet. Riessen 7 eeuw’n stad. 5 joar later fees ‘e had. Op det fees zin ik geboor’n. ’t Volgend joar hùn’k al in toorn. ‘k Luu biej vuurspood, teeg’nslag. ‘k Galme Gods lof elke dag”. Op de keerzijde: Geschonken door Jan en Grete ter Horst. Rijssen 27 juli 1948.

Carillon

Het carillon dateert uit 1973 en had toen 25 klokken. Ze werden gegoten door Eijsbouts uit Asten. Het stokkenklaviertje had bij levering geen pedaal. Op 26 april 1973 werd het ingespeeld door Jaap van der Ende uit Schoonhoven. In 1998 deed hij dit opnieuw nadat de beiaard mede op initiatief van oud-burgemeester G.J. Smit was uitgebreid tot 50 klokken en een volledig klavier voor vier octaven. De uitbreiding van 1998 werd verzorgd door Koninklijke Klokkengieterij Petit & Fritsen. De uitbreiding kwam onder meer tot stand door collecte's tijdens de kerkdiensten. Beiaardier anno 2017 is Frans Haagen.

Grafkelders en grafzerken

De kerk bezit grafkelders en grafzerken van de havezaten de Grimberg in Notter, de Oosterhof in Rijssen, de Bevervoorde in Rijssen, en van de Eversberg in Notter (nu Nijverdal). Bij herstellingen aan de kerk in 1899 heeft men de vloer overgoten met portlandcement. Daardoor zijn de oude 15e-eeuwse grafzerken deels verloren gegaan. Alleen de zerken in het noorderkoor liggen nog onder de banken. De grafzerken zijn wel opgetekend in oudere mededelingen. Tijdens de restauratie van de kerk begin 2017 zijn drie zerken (deels) publiek zichtbaar geworden en heeft de fraaie grafzerk van Bernardina van Langen tot Oosterhof een plek gekregen bij de hoofdingang van de kerk. In de kerk is nog een monumentaal grafmonument, uitgevoerd in Bentheimer zandsteen, aanwezig van Frederika van Ittersum tot Gerner uit 1729. Het bovendeel toont in reliëf een beeld van de opstanding van de doden volgens Ezechiël 37 / Mattheüs 24. Het benedendeel betreft familiewapens.

Herenbanken

In de kerk bevinden zich nog enkele herenbanken uit de tijd dat de adel en de stadt beschikte over het collatierecht. De Grimbergerbank stamt uit 1775 en is uitgevoerd in rococostijl. Tegen de zuidmuur bevindt zich de Oosterhofbanken, waarvan de oudste delen uit de 16e eeuw, de meest recente uit 1925. Tegen de orgelpilaster bevindt zich de zogenaamde Dikkersbank, de bank van de magistraat, datering rond 1835-1845. Tegen de westmuur delen van de voormalige Eversbergbank. Tenslotte onder het orgel de Domestiekenbank.

Zie ook

Externe links


Monumenten in de buurt van Schildkerk of Grote Kerk in Rijssen

Pand met trapgevel

Grotestraat 7
Rijssen (Gemeente Rijssen Holten)
PAND met trapgevel, in jaarankers gedateerd 1664. Geprofileerde natuurstenen dekplaten op de treden; ontlastingsboog en een gedeelte van een..

Pand met halve verdieping en gedekt door schilddak met hoekschoorstenen

Rozengaarde 63
Rijssen (Gemeente Rijssen Holten)
Pand met halve verdieping en gedekt door schilddak met hoekschoorstenen. Lijstgevel, voordeuromlijsting. Rechts een lange verdiepingloze aan..

Pastorie

Rozengaarde 53
Rijssen (Gemeente Rijssen Holten)
Omschrijving De PASTORIE is opgetrokken vanuit een rechthoekige plattegrond over twee bouwlagen, bekroond met een schilddak met schoorstene..

H. Dionysius

Rozengaarde 51
Rijssen (Gemeente Rijssen Holten)
Inleiding Het interieur van de KERK heeft de ruimtewerking van een centraalbouw, ondanks de plattegrondvorm van een latijns kruis. De combi..

Pand met een in twee gedeelten op geprofileerde korbelen overkragende top

Grotestraat 25
Rijssen (Gemeente Rijssen Holten)
Pand met een in twee gedeelten op geprofileerde korbelen overkragende top; het bovenste gedeelte van hout met makelaar in vakwerk met sierme..

Kaart & Routeplanner

Route naar Schildkerk of Grote Kerk in Rijssen

Foto's (5)