Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Grote Kerk in Nijkerk

Kerkelijk Gebouw

Holkerstraat 1
3861CC Nijkerk
Gelderland

Bouwjaar: 1461 (bouw) 1540 (herbouw) 1776 (nieuwe toren)


Beschrijving van Grote Kerk

Ned.Herv.Kerk. Monumentale en goed bewaarde laatgotische kerk. Driebeukig, pseudobasilicaal schip met zesdelige kruisribgewelven over de middenbeuk, eenbeukig, rijzig koor met driezijdige sluiting; tegen de zuidzijde van het koor in het verlengde van de zijbeuk een kapel met stergewelf; tegen de noordzijde een sacristie en traptoren. Eerste steen voor het koor gelegd in 1461; de kerk vrijwel herbouwd na een stadsbrand in 1540. Op de 15e eeuwse torenromp een bovenbouw in statige Lodewijk XVI-vormen, 1774-'76. Uit deze tijd ook de toegangspoort met wapen in de westgevel van de toren. De kerk bezit een buitengewoon fraai orgel uit het midden der 18e eeuw, waarvan de kas met Lodewijk XV-snijwerk is versierd en een klok in gesneden omlijsting draagt. Het instrument met Hoofdwerk en rugwerk is in 1756 gemaakt door M. van Deventer. In fasen gerestaureerd in 1981-1988. Preekstoel en doophek uit 1789 door H.G. van Raan te Amsterdam. Gestoelte der ambtsjonkers Lod. XIV met gesneden leuning. Gave zerk van het geslacht van Renselaer, 602. tekstbord XVII. In de toren klokkenspel, bestaande uit 30 klokken gegoten door A.J. van den Ghein 1776-1777, 3 door A. en H. Petit 1775, 1 door Taylor, 1927 en 15 moderne klokken. Uur- en speelwerk G.W. Fischer, 1779. Mechanisch torenuurwerk B. Eijsbouts, Asten, is buiten gebruik gesteld. Hoog aan de eerste steunbeer van het koor is een houten zonnewijzer geplaatst. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 30982
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Grote- of St. Catharinakerk
De Grote Kerk met in de top de Nijkerkse vlag, kort nadat de toren tot de mooiste van Nederland was gekozen bij een verkiezing door de RKK.
De Grote Kerk met in de top de Nijkerkse vlag, kort nadat de toren tot de mooiste van Nederland was gekozen bij een verkiezing door de RKK.
Gebouwd in bouw: 1461,herbouw: 1540, nieuwe toren: 1776
Restauratie(s) o.a. in 1967 (exterieur en interieur), 1999 (interieur), 1956, 2004, 2012 (toren)
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  30982
Architectuur
Bouwmethode pseudo-basiliek
Afmeting Hoogte kerkdak: 23,5 meter

Hoogte koordak: 21,4 meter Hoogte toren: 57,2 meter Lengte kerkruimte: 38 meter Breedte kerkruimte: 21,5 meter

Toren 1776
Koor Drie traveeën, halfronde sluiting, vierdelige kruisribben
Schip Drie traveeën, zesdelige kruisribben
Interieur
Preekstoel Mahoniehout, 1789
Altaar Tot de reformatie waren er zeven altaren
Orgel Gebouwd door Matthijs van Deventer, 1756
Zitplaatsen 1070
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Grote- of St. Catharinakerk in de Nederlandse stad Nijkerk is gebouwd in 1461 en herbouwd na een stadsbrand in 1540. De kerk bestaat uit een middenschip, met twee zijbeuken en een koor.

Met Sint Catharina, naar wie de kerk genoemd is, wordt bedoeld de legendarische Catharina van Alexandrië. In de huidige rooms-katholieke kerk van Nijkerk staat een oud beeld van deze heilige, dat ooit in de Grote Kerk zou hebben gestaan. Tegenwoordig wordt de kerk meestal 'Grote Kerk' genoemd en niet meer 'Sint Catharinakerk'. De kerk is nog steeds voor kerkdiensten in gebruik. In 1594 werd de kerk officieel protestants. De Hervormde Gemeente Nijkerk behoort tot de Protestantse Kerk in Nederland.

Kerk

Geschiedenis

Tot 1461

Waarschijnlijk is er al in de 13e eeuw sprake geweest van een kerk in Nijkerk, op de plek van de huidige Grote Kerk. De kerk die toen gebouwd is, werd (ter onderscheiding van de oude parochiekerk in Putten[1][2]) ‘Nije Kerck’ genoemd; de herkomst van de naam Nijkerk. De plaatsnaam werd voor het eerst genoemd in 1313, op een lijst van bezittingen van Herbertus, heer van Putten.[2][3] Dat duidt erop dat de 'Nije Kerck' er toen al stond en het dorp eromheen al zo genoemd werd. Ook wordt ‘Nykerc’ genoemd in het archief van het Vaticaan in een pausbul uit 1353.[3] De wijding aan Sint Catharina geeft ook een indicatie. In de 11e, 12e en 13e eeuw werden verschillende kerken gewijd aan Sint Catharina, zoals de kerk in het naburge Bunschoten in 1300.[2] Volgens een verklaring van pastoor Everhardus Swaer uit 1558, had hij in het kellenaarshuis van de Paderbornse abdij in Putten een stichtingsakte van de Nijkerkse kerk uit 1222 gezien.[3] Het jaar 1222 wordt in veel boeken over de historie van Nijkerk genoemd, maar er is nooit bewijs gevonden dat dit daadwerkelijk het stichtingsjaar is van de 'Nije Kerck'.[2][3] In 1421 werd deze 'Nije Kerck' verwoest tijdens twisten tussen bisschop Frederik van Blankenheim van Utrecht en hertog Reinoud IV van Gelre (die Nijkerk in 1413 stadsrechten had gegeven).[2][4]

1461-1600

De bouw van een nieuwe kerk in Gotische stijl begon in 1461. De eerst steen werd gelegd door Peter van Egmond, 'richter van de Veluwe', op 3 juni van dat jaar.[1][3][4] In de toren kwamen twee luidklokken te hangen die gegoten waren door Steven Butendijc.[1]

Bij een stadsbrand op 15 augustus 1540 raakte het gebouw zwaar beschadigd.[1][3][4] De toren bleef grotendeels gespaard, evenals een deel van de muren.[3][4] Na deze brand werd de kerk weer opgebouwd. In de Grote Kerk hangt nu nog een herdenkingsbord ter herinnering aan deze stadsbrand. Het is niet duidelijk of men de kerk herbouwd heeft met dezelfde vormen.

Gerrit van de Pol wist in 1871 deze tekening te maken van een oude muurschildering van Sint Christoffel die bij de Reformatie witgekalkt was.

Bij de herbouw kreeg de kerk een nieuw orgel en er kwamen zeven altaren te staan.[3] Het hoofdaltaar dat gewijd was aan Sint Catharina stond in het koor. In de zijbeuken stonden nog zes kleinere altaren.[3] In de noorderzijbeuk werd een muurschildering aangebracht van Sint Christoffel.[3] Deze schildering werd bij de Reformatie in 1593 witgekalkt, maar kwam in 1871 bij een restauratie weer te voorschijn. De Nijkerkse tekenaar Gerrit van de Pol wist er nog wel een tekening van te maken.[1][3] Daarna verdween de schildering voorgoed.

Reformatie

In Nijkerk bracht de Reformatie nog niet direct veranderingen. Pas in 1583 stuurde de Gelderse synode de gereformeerde predikant Rutger van Siburg naar Nijkerk. Het Hof van Gelre verbood pastoor Everardus Swaer om te preken. Na het vertrek van Van Siburg naar Amersfoort, werd pastoor Swaer weer aangesteld, hetzij 'sunder eenige ceremoniën te gebruycken' (dat wil zeggen zonder de Roomse sacramenten).[3] Uiteindelijk zette de Reformatie toch door in 1593, door de komst van Johannes Fontanus. In 1594 werd de gereformeerde predikant Johannes Zwitterius dominee in Nijkerk.[1][3][4] De Grote Kerk werd toen ontdaan van de altaren en beelden.[3]

1600-1900

In 1606 werden er twee nieuwe luidklokken in de toren gehangen. Deze waren gegoten door Henrich Aalten van Muers in Utrecht.[1][4] In 1621 vervaardige Henrich Simons een preekstoel voor de Grote Kerk.[4] In de jaren 1625 tot 1928 werd het orgel gerestaureerd.[5] In 1673 eisten Franse soldaten die naar Amsterdam wilde optrekken, maar gehinderd werden door de waterlinie, het kerkgebouw op. Zij leefden de kerk volledig uit en vernielden het interieur en de ramen.[1] De Fransen voerden voor korte tijd de Rooms-Katholieke eredienst weer in.[4] Er staat geschreven dat de kerk 'door den roock en smoock eer na een paardestal als na een kerck quaam te gelijken'.[4] Hoe slecht het kerkgebouw er aantoe was, blijkt uit rekeningen uit 1674, toen 5000 leien, nog eens 2000 leien, 2500 leinagels, lood en hout gekocht werden voor het herstellen van het kerkdak.[6]

In 1756 kreeg de kerk een nieuw orgel, gebouwd door Matthijs van Deventer uit Nijmegen.[1][4] In 1774 werd de oude torenspits afgebroken, waarna in 1776 de huidige statige, barokke toren gereed kwam. Ook kwam er een nieuwe deurpartij onder de toren, in dezelfde stijl.

In 1789 vervaardige Hendrik Gerrit van Raan de huidige preekstoel.[1][4] Deze is gemaakt van mahoniehout en voorzien van houtsnijwerk in de vorm van tabaksbladeren. Van Raan maakte ook een bijpassend doophek, waarop ook tabaksbladeren te zien zijn. In de 18e eeuw werd Nijkerk namelijk rijk met de teelt van tabak die tot ver buiten de landsgrenzen geëxporteerd werd.[1][4] Op 18 oktober 1789 werd 'de eerste leerrede gehouden op den nieuwen predikstoel'.

Op 19 mei 1793 werden 'twee groote kronen in de kerk gehangen'.[5] In de 19e eeuw volgden verschillende kleine en grotere aanpassingen. In 1842 werden de ramen en de daken van de zijbeuken gewijzigd. In 1843 werden twee ramen aan de zuidzijde van het koor dichtgemetseld.[1] In 1854 werd het torentje dat op het koordak stond afgebroken.[1] Hierin hing voor de Reformatie de klok waarmee het Angelus geluid werd. In datzelfde jaar werd een nieuwe consistoriekamer gebouw.[1] In 1857 werd in de zuiderzijbeuk een galerij gebouwd.[1] In 1858 werd de Bentinckkapel bij de kerk getrokken. Deze kapel bevond zich aan de oostzijde van de zuiderzijbeuk.[1]

1900-2000

Grafzerk van de familie Van Renselaer die in 1938 in de kerk geplaatst werd.

Ook in de 20e eeuw bleef de kerk niet onaangeroerd. In 1905 werd er een verwarmingsinstallatie geplaatst.[1] In 1921/1922 werd het kerkdak vernieuwd.[1] Op 23 juli 1938 werd een gerestaureerde grafzerk onthuld van de familie Van Renselaer, die in de noorderzijbeuk tegen de muur was geplaatst.[7] In 1966 volgde een grote restauratie van het interieur.[1] De oude opstelling van banken en stoelen werd verwijderd en er kwamen nieuwe kerkbanken. Ook werd de vloer van honderden grafzerken geëgaliseerd. De ingang onder de toren werd in ere hersteld als hoofdingang. Een portaal aan de zuidzijde, waar tot dan toe de hoofdingang was, werd afgebroken. Bij deze restauratie verdween het doophek uit 1789, maar het werd hergebruikt als lambrisering tegen de muur onder het orgel.

In 1999 volgde opnieuw een restauratie van het interieur. Daarbij kreeg de kerk opnieuw nieuwe banken. De kerk telt nu 1.070 zitplaatsen. Bij deze restauratie ontdekte men onder het liturgisch centrum voor de preekstoel, een grafkelder. Deze is vervolgens weer toegedekt zonder nader onderzoek. Bij diezelfde restauratie werd in de torenhal ter hoogte van het orgelbalkon een nis ontdekt, die vervolgens gerestaureerd werd.

Interieur

Het huidige interieur van de Grote Kerk.

De Grote Kerk is een typisch Nederlands, protestants kerkgebouw. Er zijn nauwelijks versieringen te vinden. Toch zijn er enkele zaken die herinneren aan de tijd van voor de Reformatie.[1][3] Zo zijn in het koor de vier symbolen van de evangelisten (Mattheüs: engel, Markus: leeuw, Lucas: stier en Johannes: adelaar) te zien als kraagstenen onderaan de colonetten waar de kruisribben op uitlopen. Daarnaast zijn er op twee van de drie sluitstenen in het koor, bovenin waar de kruisribben samenkomen, afbeeldingen te zien van Jezus Christus en van Sint Catharina, waar de kerk aan gewijd was.[1]

In de kerk bevinden zich nog enkele andere opvallende elementen.

  • Het Van Deventer-orgel uit 1756, waarvan de kas rijkelijk versierd is met houtsnijwerk.
  • De grafzerk van de familie Van Renselaer op, die rechtop tegen de muur in de noorderzijbeuk is geplaatst.
  • Schuin boven deze grafzerk, hangt een bord met een Bijbeltekst over het Heilig Avondmaal en een Bijbeltekst uit Johannes 6, waarin Jezus zichzelf 'het Brood des Levens' noemt. Dit tekstbord werd in 1617 gemaakt door Anthonius Kalsbeek.[1] Voor de Reformatie bevond zich op deze plek een muurschildering van Sint Christoffel.[1][4]
  • Centraal in de kerkruimte staat de mahonie-houten preekstoel uit 1789. Hierop zijn guirlandes van tabaksbladeren te zien.
  • Aan de voet van de preekstoel bevindt zich de grafzerk van burgemeester Ardesch, die van 1811 tot 1849 burgemeester van Nijkerk was.
  • Tegen de muur onder het orgel is het voormalige doophek uit 1789 als lambrisering geplaatst. Ook hierop zijn de versieringen in de vorm van tabaksbladeren te zien.
  • Recht tegenover de preekstoel, onder de galerij, bevindt zich de regeringsbank. Deze bank bood vroeger plaats aan de Amptsjonckers (de leden van het stadsbestuur). In deze bank liggen nog enkele oude Statenbijbels.
    Interieur van de consistoriekamer na de renovatie van 2011. Aan de muur rechts één van de oude psalmborden met Psalm 72:8 ter herinnering aan de Nijkerkse beroeringen.
  • Op enkele plaatsen in de kerk hangen oude psalmborden met daarop aangegeven Psalm 72:8. Deze borden herinneren aan de Nijkerkse beroeringen van 1749-1750.
  • Hoog boven in het middenschip hangt een bord ter herinnering aan de stadsbrand van 1540.
  • Hoog in het koor, aan de noordzijde, bevindt zich het zogenaamde 'Nonnenluikje'.[1] Het luikje kan geopend worden vanaf een wenteltrap die vanuit de gerfkamer naar de kerkzolder leidt. Dit luikje werd in de tijd dat de kerk nog Rooms-Katholiek was, gebruikt om de olie van de altijd brandende Godslamp bij te vullen.[1][8] De naam 'Nonnenluikje' komt volgens de overlevering van de nonnen die in het Sint Catharinaklooster woonden. Zij zouden vanaf de wenteltrap, door het luikje gelegenheid gehad hebben om de kerkdiensten te volgen. Het is niet aannemelijk dat dit daadwerkelijk het geval was.[8]

In de consistoriekamer hangen onder meer portretten van dominee Zwitterius en zijn vrouw. Hij was de predikant die in 1594 de Reformatie wist door te zetten in Nijkerk.[3] Ook zijn hier enkele originele panelen van het orgel opgehangen, die in 1779 vervangen werden toen er een klok op het orgel gezet werd. Verder hangt hier een schilderij van het interieur van de kerk, zoals het er uitzag voor de restauratie van 1966.

Exterieur

Gedenksteen boven de hoofdingang ter herinnering aan de bouw van de nieuwe toren in 1776.

In het bovenlicht boven de hoofdingang zijn de guirlandes van tabaksbladeren te zien, die ter decoratie zijn aangebracht op verschillende plaatsen in de kerk, zoals ook op de preekstoel. Dit is gebeurd toen Nijkerk een belangrijke stad was voor de tabaksteelt. Boven de hoofdingang is een gedenksteen in de muur gemetseld waarop gememoreerd wordt dat de toren in 1776 herbouwd is. 't Ampt Nijkerk Dese Toren 1776 Herbouwt', staat er te lezen.[1]

Rondom de kerk zijn enkele opvallende elementen te zien.

  • Aan de westkant valt uiteraard de hoofdingang op, met daarboven een gedenksteen aan de herbouw van de toren.
  • Aan de noordzijde zijn oude gietijzeren urinoirs te zien. Dit herinnert eraan dat de mannen vroeger aan die kant van de kerk zaten.[1]
  • Aan de zuidzijde van de kerk is hoog aan een van de steunberen van het koor een zonnewijzer bevestigd. Deze zonnewijzer dateert van rond 1770 en is gemaakt door Gijsbert Blokhuis.

Toren

De Grote Kerk met de oude toren die in 1774 tot op 19 meter hoogte afgebroken werd. Ook is op deze tekening het dakruitertje op het koordak te zien, dat in 1854 afgebroken werd.

Geschiedenis

Tot 1774

De basis van de toren is waarschijnlijk het oudste stukje Nijkerk. Bij de bouw van de kerk in de 15 eeuw, zijn vermoedelijk de resten van de oude kerk uit de 13e eeuw gebruikt.[1] De stadsbrand van 1540 richtte de gotische toren weinig schade aan. Tekeningen van de oude toren laten zien dat die een hoge spits had.

In 1763 sprak het stadsbestuur van Nijkerk de wens uit om een klokkenspel te laten gieten.[1][4] Nijkerk verdiende in de 18e eeuw veel geld met de teelt van tabak. In 1773 kwam daar een goede aanleiding voor: de Amsterdamse architect Jan Bolten waarschuwde ervoor dat de torenspits bij een flinke storm zou instorten.[1] Hierop werd besloten dat er een nieuwe bovenbouw op de toren moest komen. De aannemer Barend Brouwer uit Hoorn mocht het werk uitvoeren, voor het bedrag van f. 30.500,-. Brouwer liet de bouw uitvoeren door zijn 23-jarige achterneef Hendrik Gerrit van Raan.[1]

Het is niet bekend wie de eigenlijke ontwerper van de toren is. Jan Bolten is lange tijd als architect genoemd, maar geen enkel feit ondersteunt dit. Op een plaquette die bij de preekstoel en het doophek hoort, staat dat Gerrit van Raan Deese Tooren in alles heeft herbouwt, dus ook hij zou de ontwerper kunnen zijn.[1]

1774-1778

In 1774 werd de oude toren afgebroken tot op 19 meter hoogte.[1][4] De scheiding tussen de 15e-eeuwse en 18e-eeuwse stenen is nog altijd goed te zien. Op 30 november 1774 was de afbraak gereed.[1] De opbouw begon op 15 maart 1775. Tijdens de werkzaamheden kwam stadhouder Willem V naar Nijkerk om het werk te aanschouwen.[1]

Op 1 september 1776 was de nieuwe toren klaar.[1] Het ontwerp was geïnspireerd op verschillende Amsterdamse torens. De Nijkerkse toren doet bijvoorbeeld denken aan de Montelbaanstoren, maar vertoont ook elementen die bij de Oudekerkstoren, de Zuiderkerkstoren en de Munttoren voorkomen.[9] Er komen classicistische elementen in voor, zoals de pilasters met de Ionische bekroning aan weerszijden van de wijzerplaten en het fronton daarboven. Daartegenover staat echter de schuine belijning van de dubbele lantaarn en de ronding van het fronton. De toren is afgewerkt met enkele zeer gematigde barokke elementen, waarbij de guirlandes van tabaksbladeren boven de openingen van de klokkenlantaarn opvallen. De koppen, gekroond met (Pinkster)vuur waaruit water stroomt, willen mogelijk de verkondiging van het evangelie verbeelden. De toren is de enige echte baroktoren van Nederland.[1]

Eind 1777 werd het klokkenspel in de toren gehangen.[1] De drie grootste klokken waren tevens luidklokken. Omdat in de toren trillingen te voelen waren wanneer de klokken geluid werden, voegde men in 1778 onder de wijzerplaten extra galmgaten toe. Men dacht dat het geluid niet goed weg kon en dat hierdoor trillingen veroorzaakt werden.[1]

1778-1954

In 1809 werd er een optische telegraaf op de toren geplaatst. Nijkerk maakte deel uit van de telegrafielijn Amsterdam-Apeldoorn. Al in 1810 werd de telegraaf verwijderd, nadat Nederland op 9 juli door Napoleon was geannexeerd.[1]

In 1919 werden er galmborden aangebracht in de lantaarn waarin het klokkenspel hangt. Men dacht dat de klokkenklanken zich hierdoor beter zouden mengen.[1] Het resultaat was echter niet bevredigend. Daarom werden de galmborden bij de torenrestauratie in de jaren 50 weer verwijderd.

Na 1954

Tussen 1954 en 1957 werd de toren gerestaureerd. Hierbij werd het bovenste koepeltje geheel vernieuwd. Bij deze restauratie werd de originele kleurstelling veranderd. De toren maakt op oude foto's altijd een wat grauwe indruk. De originele kleuren zou leisteenblauw en een geeltint zijn geweest.[1] Op oude foto's is te zien dat de toren enkele witte accenten had, in decoratieve elementen, enkele randen en hekwerk. Tijdens de restauratie van 1954 tot 1957 werd de toren grotendeels wit geschilderd; ook de verschillende decoratieve elementen. Slechts het binnenste vlak in de frontons boven de wijzerplaten werd blauw. In de jaren 80 kregen de frontons een vrij donkere grijs-blauwe kleur. Vanaf de jaren 90 hebben verschillende decoratieve elementen, de frontons en enkele randen een beige kleur.

In 2006 werd er in de toren een dichtgemetseld gangetje ontdekt.[10] Algemeen wordt aangenomen dat het afgesloten gangetje oorspronkelijk toegang gaf tot een voormalige zolder in de torenhal. Deze was ter hoogte van de in 1999 gerestaureerde nis gesitueerd, ongeveer een meter hoger dan de huidige orgelzolder. De oude zolder moet uiterlijk bij de bouw van het huidige orgel in 1756 zijn afgebroken.[10]

Op zondag 14 oktober 2012 werd de toren in het programma De zondag van Van Willigenburg van de RKK uitgeroepen tot mooiste kerktoren van Nederland 2012.[11] Hieraan vooraf ging een hevige strijd tussen verschillende plaatsen in Nederland waarvan de kerktorens genomineerd waren. Een aantal Nijkerkers wist een grote groep stemmers te mobiliseren, waardoor de Nijkerkse toren met ruim 11.000 stemmen.

De toren is eigendom van de burgerlijke gemeente Nijkerk die er iedere 10 jaar onderhoud aan laat uitvoeren. De laatste keer dat dit gebeurde was van mei tot juli 2012. De werkzaamheden bestonden uit schilder- en voegwerk, vervangen van schotten bij de galmgaten en het vernieuwen van delen van het loodwerk. Het onderhoud werd een jaar naar voren gehaald vanwege de viering van 600 jaar stad Nijkerk in 2013.

Luidklokken

In de toren hangen drie luidklokken:

  • De grote klok (doodsklok, uurklok) in toonhoogte Es
  • De middelste klok in toonhoogte F
  • De kleinste klok (ook wel papklok genoemd) in toonhoogte G

De papklok luidt drie keer per dag: om 08:00 uur, 12:00 uur en 21:00 uur. Vroeger gaf men hiermee de schafttijden voor de Nijkerkse bevolking aan. Toen luidde de klok ook om 18.00 uur. Deze traditie is in stand gebleven.

Sinds 1956 hangen de luidklokken aan krukassen. Daarvoor hingen ze aan rechte assen. Sinds 1957 worden de klokken elektrisch in plaats van met de hand geluid.[1]

Op de plaats van de huidige Raboklok hing vroeger de brandklok. Deze klok werd onderaan in de torenhal geluid en dus niet op de luidzolder. Dit werd gedaan om tijd te besparen als er brand was.[1]

Beiaard

Geschiedenis

1774-1919

De speeltrommel uit 1779 die zorgt voor het automatisch spel van de beiaard.

Toen in 1776 de nieuwe toren van de Grote Kerk klaar was, kwam er een klokkenspel in. De ambtsjonker van Nijkerk gaven op 15 september 1774 aan Alexius Petit de opdracht een carillon van 35 klokken te gieten, alsook een uurwerk en een speeltrommel. Hiervoor betaalden zij een prijs van f. 19.500,-.[1] De opleverdatum zou 1 augustus 1776 zijn. Petit vervoerde de klokken in het najaar van 1776 pas naar Nijkerk, zonder dat hij ze gestemd had.[1] Petit bleek geen bekwame klokkengieter en daarom werd de hulp ingeroepen van Andreas Jozef van den Gheyn. Hij keurde de meeste klokken af, op de drie grootste na. Dat zijn de huidige luidklokken.

Van den Gheyn leverde in september 1777 34 nieuwe klokken op. Op 18 september van dat jaar zeiden de keurmeesters dat zij zeer tevreden waren over zijn werk en dat 'dit klokkenspel met regt als een der fraayste klokkenspellen van de republiek gerekend mag worden'.[1][4] Zo kreeg Nijkerk een klokkenspel van 37 klokken. Een bijzondere anekdote is dat de Nijkerkse boeren met hun paarden geholpen hebben om via touwen en katrollen de zware klokken naar boven te hijsen. Zij vroegen als tegenprestatie dat er iedere maandagmorgen tijdens de veemarkt op het carillon gespeeld zou worden. Dit wordt de 'Boerendeun' genoemd. De traditie bestaat tot op de dag van vandaag, hoewel de veemarkt al in 1980 afgeschaft is.[1][4]

Vervolgens keurde George Willem Fisscher uit Amsterdam de speeltrommel en het uurwerk dat Petit gemaakt had. Ook dat werk werd afgekeurd, waarna Fisscher zelf een speeltrommel en een uurwerk leverde. Op 12 november 1779 werden de speeltrommel en het uurwerk goedgekeurd.[1] De koperen speeltrommel zorgt ervoor dat er ieder kwartier automatisch een deuntje klinkt vanuit de toren. De trommel telt 100 rijen van 70 gaatjes, dus in totaal 7000 gaatjes. Deze zijn er met de hand uit gevijld. Twee keer per jaar worden de pinnen in de trommel 'verstoken', dan komen er nieuwe melodieën op. Het is in Nijkerk de gewoonte dat er op het hele uur een geestelijk lied klinkt, op het halve uur een wat langer wijsje en op kwart over en kwart voor een kort wijsje.[1] Tot circa 1860 werd de speeltrommel vier keer per jaar 'verstoken'.[5]

1919-2004

In 1919 werd het carillon voor het eerst ingrijpend gerestaureerd. Op advies van de Belgische beiaardier Jef Denyn wordt het klokkenspel ingericht volgens het Mechelse systeem.[1] Ook sloot men de lantaarn af met galmborden. Er werd een plaquette in de toren opgehangen met de volgende tekst: 'Het klokkenspel in dezen toren is in het jaar 1919, toen Jhr. Mr. G. C. J. van Reenen Burgemeester van Nijkerk was, van een nieuw speelapparaat voorzien volgens de aanwijzingen van den Heer Joseph Denijn, Stadsbeiaardier te Mechelen (België). De Gemeenteraad besloot tot deze vernieuwing over te gaan, nadat Dr. Lambertus van Elfrinckhof ter nagedachtenis zijner Moeder Vrouwe G. J. van Elfrinckhof-Reinhold en tot blijvende herinnering aan zijn Grootvader H. R. Reinhold, die van 1822 tot 1848 dit klokkenspel bespeeld heeft, aangeboden had de kosten dezer vernieuwing voor zijne rekening te nemen.'

Uitbreidingen
De 'Raboklok': een Es-klok die in 1987 in de toren gehangen werd.

In 1927 vierde Nijkerk dat het klokkenspel 150 jaar bestond. Hierbij werd er één klokje vervangen door een nieuw exemplaar van de Engelse klokkengieter John Taylor & Co.[1] In 1953 bestond de Nijkerkse Klokkenspelvereniging 25 jaar. Ter gelegenheid daarvan werden er vijf klokken aan het klokkenspel toegevoegd, dat vanaf dat moment 42 klokken telde. Van 1959 tot 1961 restaureerde klokkengieterij Eijsbouts het klokkenspel, waarbij een achttal klokken vervangen werd. Ook werden er opnieuw vijf nieuwe klokken toegevoegd, waarna het totaal aantal klokken op 47 kwam. Bij deze restauratie werden twaalf klokken in de openingen van de lantaarn gehangen.[1] In 1972 werd één klok vervangen. In 1987 werd een grote Es-klok in de toren gehangen. Deze klok werd aangeboden door de Rabobank en wordt daarom 'Raboklok' genoemd. In 1995, bij de viering van 50 jaar bevrijding, werd een Bes-klok van ruim 1700 kilo toegevoegd. Deze klok wordt 'Bevrijdingsklok' genoemd. Ook werden er twee kleine klokjes toegevoegd, nu de kleinste van de beiaard. Het totaal aantal klokken kwam hiermee op 51, waarmee het Nijkerkse klokkenspel één van de grootste carillons in de provincie Gelderland werd.[1]

Vanaf 2004

In 2004 vond een grote restauratie van het klokkenspel plaats. Alle klokken werden in de oude opstelling teruggehangen, in het midden van de lantaarn. Het beiaardklavier werd vernieuwd. De tractuur is volgens oude inzichten hersteld. Moderne klepels werden vervangen door gesmede klepels naar oud model. Het resultaat was dat de klokken homogener van klank werden.

Stemming

Het klokkenspel is gestemd in de middentoonstemming. Dat wil zeggen dat de afstanden tussen de halve noten niet gelijk zijn zoals bij moderne instrumenten. Het gevolg is dat de klank in een deel van de toonsoorten zuiverder en in de overige onzuiverder is. Het carillon is transponerend, wat inhoudt dat er, als men op het klavier een C aanslaat, een Es klinkt.

Orgels

Het kleine orgel dat sinds 2017 in de kerk staat.

Hoofdorgel

Het huidige grote orgel van de kerk is in 1756 gebouwd door Matthijs van Deventer en behoort tot de top van de historische orgels in Nederland. Uiterlijk valt het vooral op door het uitbundige houtsnijwerk.

1rightarrow blue.svg Zie Orgel van de Grote Kerk in Nijkerk voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Klein orgel

Sinds april 2017 staat in de noorderzijbeuk een klein orgel. Dit instrument werd gebouwd in 1992 door Peter Bakker en is eigendom van de hoofdorganist van de kerk, die het voorheen als huisorgel gebruikte. Het orgel heeft één klavier dat loopt van C tot d'''. Er is geen pedaal aanwezig. De dispositie is als volgt:

Manuaal
Gedekt 8' (bas/discant)
Fluit 4' (bas/discant)
Kwint 3' (discant)
Oktaaf 2' (bas/discant)
Cimbel I-II sterk (bas/discant)
Tremulant

Voormalig orgel

De voorganger van het huidige hoofdorgel werd geplaatst na de herbouw van de kerk in 1540. Het is niet exact bekend in welk jaar dat gebeurde. In elk geval was er bij de Reformatie van Nijkerk in 1593 een orgel aanwezig, want Johannes Fontanus verbood in oktober van dat jaar de organist het orgel te bespelen tijdens de kerkdiensten.[3][5] Hij mocht alleen nog spelen 'na afloop der predikatiën, als de dienaar des Woords den kansel verlaten had.'[5] Fontanus vond dat de organist wel ontslagen kon worden.[3][5]

In 1615 wilden de 'kerkmeesters' het orgel laten bekijken door de orgelmaker Vijfpenninck, om tot een restauratie over te gaan. In 1616 deed Jacob van Lenninck uit Harderwijk hetzelfde. Beide inspecties leidden niet tot een restauratie[5] Zo'n tien jaar later, op 16 augustus 1625 werd een contract getekend voor 'eene geheele vernieuwing van het orgel' door de Amersfoortse orgelmaker Galtus Germens. Uit dit contract blijkt wat de dispositie van het orgel was. Het had een hoofdwerk van 10 stemmen (Praestant, Holpijp, Fleut, Octaef, Nasaet, Cymbel, Scherp, Mixtuur, Trompet, Trommel ende Nachtegael) en een rugwerk van 6 stemmen (Praestant, Holpijp, Quintadeen, Scherp, Mixtuur, Regal). De restauratie door Germens zou f. 600,- gaan kosten.[5]

In november 1625 werd Peter Jacobszoon van Lennick aangesteld als nieuwe organist. Hij moest examen doen in Amersfoort, omdat het Nijkerkse orgel in restauratie was.[5]

Op 21 maart 1631 kwam Jan van Lennick (organist in Harderwijk) naar Nijkerk. Samen met Peter Jacobszoon van Lennick (de nieuwe organist van Nijkerk), Jacob de Groot (organist in Amersfoort) en Jan van Renseler keurde hij het gerestaureerde orgel.[5]

In 1634 werd een nieuw contract afgesloten met Galtus Germens. Na de restauratie van het orgel had hij het gedurende een garantieperiode van drie jaar onderhouden. Het nieuwe contract omschreef dat 'mr. Galtus of siin soon Germen nae alsulcke drie jaren onderhoudens van 't orgel, als in het maken derselver begrepen is, noch drie jaren lanck in goede ordre stellen ende onderholden' zou.[5]

In 1643 werd Jacob van Neck organist van de Grote Kerk. Rond 1645 werd de gemeentezang weer begeleid op het orgel.[5] Van Neck gaf vanaf 1648 doordeweeks op winteravonden openbare, kosteloos bij te wonen orgelconcerten. Opmerkelijk zijn beschrijvingen in de archieven over beloningen voor de koster die rumoerige jeugd bestrafte tijdens de concerten. Zo kreeg koster Gerrit Jans in 1651 'eene belooning om de moetwille van de jongens te weren des winters in de kerck onder het spelen van 't orgel'.[5]

Galtus Germens onderhield het orgel tot 1651, dus veel langer dan de drie jaar uit het eerder genoemde contract. In dat jaar nam zijn zoon Jacobus Galtus van Hagerbeer het onderhoud over.[5]

In 1673 werd het orgel vernield door de Franse soldaten die in de kerk gelegerd waren.

Lp- en cd-opnamen

In de Grote Kerk van Nijkerk zijn de volgende lp's opgenomen:

Artiest Titel Jaar van uitgave
Hein Bouwman sr., orgel Nijkerk zingt: niet-ritmische psalmen Onbekend
De verenigde Veluwsche Sanghertjes

Noordhollands Koperkwartet

Klaas Jan Mulder, orgel

Gijs Evers, dirigent

Eens als de bazuinen klinken 1975
Henk Bouwman, orgel Henk Bouwman bespeelt het orgel in de Grote Kerk te Nijkerk:

Bach, Krebs, Pachelbel, Mendelssohn

1975
Henk Bouwman, orgel Henk Bouwman - Grote Kerk - Nijkerk: Bach, Böhm, Kirnberger, Vierling Onbekend
Chr. Streekmannenkoor Noord-West Veluwe

Nederlands Strijkersensemble

Henk Leendertse, orgel & piano

Jaap-Jan Hunze, dirigent

Want Uwer is het koninkrijk 1978
Chr. Gem. Zangvereniging Excelsior Nijkerk

Nijkerks Christelijk Jongerenkoor

Bertus Riphagen, orgel

Albert van Maanen, dirigent

Zoek eerst het Koninkrijk 1980
Chr. Streekmannenkoor Noord-West Veluwe Nijkerk

Henk Leendertse, orgel & piano

En bouwt des Heeren huis 1980
Chr. Gem. Koor Con Amore

Koperkwartet J. Koelewijn, B. Smit, R. Dijkhuizen, C. de Boer

Henk Bouwman, orgel

Eb Koops, dirigent

Van U zijn alle dingen 1983
Nijkerks Jongerenkoor

Jacobien Hulshof, fluit

Herman Reijers, orgel

Albert van Maanen, dirigent

Neem mijn stem opdat ik zing 1983
Chr. Gem. Zangvereniging 'Excelsior Nijkerk

Chr. Gem. Zangvereniging 'Halleluja' Nijkerkerveen

Nijkerks Christelijk Jongerenkoor

Herman Reijers, orgel

Zeg het aan al die mensen Onbekend
H. Bouwman, orgel Gemeentezang van niet-ritmische gezongen psalmen

vanuit Urk, Nijkerk, Bunschoten-Spakenburg en Tholen (nrs. 3, 4 en 12)

Onbekend
Ds. J. Koele, orgel Bethel Klanken: Predikanten bespelen Monumentale orgels (nrs. 6 en 10) Onbekend
Arie Pronk, orgel Samen zingen met Arie Pronk (nrs. 8 en 13) Onbekend
Verenigde Veluwse Koren

Barokensemble van het Regionaal Amersfoorts Jeugdorkest

Gé Hellenthal & Peter Kits, solisten

Henk & Herman Drost, trompet

Jan Mol, orgel

Marinus Brandsen, dirigent

Veluwse Koren verheffen hun stem..... Onbekend

In de Grote Kerk van Nijkerk zijn de volgende cd's opgenomen:

Artiest Titel Jaar van uitgave
Ewald Kooiman J.S. Bach: Orgelwerken, deel 4 Onbekend
Ewald Kooiman J.S. Bach: Orgelwerken, deel 5 Onbekend
Reitze Smits J.S. Bach: Toccata's & Concerti 1991
Henk Bouwman Nijkerkse klanken. J. Stanley en C.H. Rinck: Orgelwerken 2005
Wim Bomhof A.M. Brunckhorst, J.L. Krebs, W. Bomhof: Orgelwerken 2005

Fotogalerij

Externe links


Monumenten in de buurt van Grote Kerk in Nijkerk

Gaaf bewaard, deftig herenhuis met verdieping en dwars schilddak, waarop hoekschoorstenen met kappen

Holkerstraat 4
Nijkerk
Gaaf bewaard, deftig herenhuis uit het eind van de 18e eeuw, met verdieping en dwars schilddak, waarop hoekschoorstenen met kappen. De eenvo..

Pand op de hoek van de Kerkstraat met een zadeldak tussen puntgevels met vlechtingen

Langestraat 2
Nijkerk
Pand op de hoek van de Kerkstraat met een zadeldak tussen puntgevels met vlechtingen. De voorgevel heeft een toppilaster met sieranker, als..

Pand met gaaf bewaarde, bakstenen topgevel met ingezwenkte zijkanten, gebeeldhouwd fronton met schelpversiering en natuurstenen hoekvoluten

Holkerstraat 12
Nijkerk
Pand met gaaf bewaarde, bakstenen topgevel met ingezwenkte zijkanten, gebeeldhouwd fronton met schelpversiering en natuurstenen hoekvoluten,..

Linker gedeelte van woonhuis

Langestraat 8
Nijkerk
Linker gedeelte van een groot, laat-middeleeuws woonhuis onder een hoog zadeldak tussen puntgevels, waarvan de westelijke een zware topschoo..

Herenhuis met verdieping en schilddak

Langestraat 9
Nijkerk
Herenhuis uit het derde kwart van de 19e eeuw met verdieping en schilddak. De eenvoudige, bakstenen lijstgevel heeft een deuromlijsting met ..

Kaart & Routeplanner

Route naar Grote Kerk in Nijkerk

Foto's (6)