Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Spaans Gouvernement - Museum aan het Vrijthof in Maastricht

Gebouw

Vrijthof 18
6211LD Maastricht
Limburg

Bouwjaar: 1330

Top 100 monument

Spaans Gouvernement - Museum aan het Vrijthof

Maastricht, vm. Spaans Gouvernement: de geschiedenis van het gebouw als claustraal huis begint al in 1333. De huidige voorgevel is geheel uit mergel opgetrokken, waarin de vensters op de verdieping de meest opmerkelijke onderdelen vormen. De meest rechtse vensters dateren uit de periode van het eindpunt der gotiek. Zij zijn rijk geprofileerd en hebben een ronde boog. Een datering in het vierde decennium van de 16de eeuw wordt aangenomen. Ter linker zijde zijn op de verdieping vier vensters waar te nemen. Deze zijn voorzien van klassieke kenmerken, bijvoorbeeld het segmentvormige fronton waartegen het wapenschild van Habsburg en Castilië, en de gekroonde Zuilen van Hercules met het devies "Plus Oultre', en zijn verder spaarzaam versierd. De gevel geeft in haar geheel aldus een ontwikkeling van gotiek naar vroege renaissance in de stijlgeschiedenis weer. Het bijzondere hieraan is bovendien, dat de gevel een bijzondere homogeniteit tentoonspreidt en als het ware moeiteloos twee verschillende architectuurwerelden verbindt. Met enig gevoel voor geestelijk reliëf is de twee-herigheid van Maastricht, te weten van de bisschop van Luik en de hertog van Brabant, architectuurhistorisch-symbolisch tot de twee samensmeltende stijlen in de voorgevel te herleiden. Een nog interessanter deel van het gebouw is de binnenhof, die via een natuurstenen toegangspoort uit 1545 wordt bereikt. Het bindend element bij uitstek vormt de arcade, bestaande uit hardstenen zuilen (een Maaslandse traditie), die qua oorsprong in Noord-Italië thuishoort (Como; Brescia; Bergamo) en waarvan in Luik (bisschoppelijk paleis) een vergelijkbaar voorbeeld bestaat, omdat prins-bisschop Erard de la Marck hier zijn onderkomen liet bouwen in het tweede kwart van de 16de eeuw. Qua aanlegvorm en decoratie bestaan er tussen beide gebouwen diverse overeenkomsten. De vanuit Spanje afkomstige impulsen wat betreft de invloed van de vroege renaissance in de Nederlanden komen mede via Luik naar de Noordelijke Nederlanden. Bouwhistorisch vindt dit gegeven in diverse kleine decoraties in het Spaans Gouvernement zijn weerklank, bijvoorbeeld in de medaillons boven de toegangspoort, aan de binnenzijde. De laat-gotische venstertraceringen van de voorgevel hebben parallelen in die van het Dinghuis te Maastricht en met de korfbogig gedekte vensternissen van het raadhuis te Culemborg, terwijl de kandelabervormige zuilen onder andere te Zaltbommel in het zogeheten Maarten van Rossumhuis in halfzuil ter weerszijden van de ingang voorkomen. Als zodanig vormt het Spaans Gouvernement een der vroege voorbeelden van de renaissance in de Nederlandse bouwkunst. Behalve de specifieke vorm van zuilen (kandelabervorm), is de toegangspoort met de boog extra vermeldenswaard vanwege de ouderdom (1545) en de daarin uitgehakte reliëfs. Kortom: het Spaans Gouvernement vormt in de ontwikkeling van de vroege renaissance in de Nederlanden een bruggehoofd in de stijl en ontwikkelingsgeschiedenis van de Nederlandse bouwkunst, want het legt enerzijds verbinding met de bakermat (Noord-Italië), waarbij Luik als stapsteen dient, en anderzijds dient het tot afzetpunt voor de verspreiding van de nieuwe stijl in de Noordelijke Nederlanden. De schijnbare kentering tussen de "oude" en de "nieuwe" stijl vindt in de architectuur van het Spaans Gouvernement op harmonieuze wijze haar beslag, met name in de voorgevel, en brengt mede op symbolische wijze de zo kenmerkende

Beschrijving van Spaans Gouvernement - Museum aan het Vrijthof

Voormalig Spaans of Brabants Gouvernement, XVI A, gewijzigd in 1670 en later, gedeeltelijk gerestaureerd in 1916/1917. De brede lijstgevel van het mergelstenen gebouw bezit rechts op de verdieping nog drie vensters in 16e eeuwse rondboogomlijstingen met traceringen, en het wapen van Habsburg, resp. het devies van Karel V. Links op de verdieping vier vensters, bekroond door gebogen frontons uit 1670. In de achtergevel zes accoladeboogvensters boven een dichtgemetselde rondboogarcade met balusterzuilen en de voormalige poortdoorgang met een gebeeldhouwd renaissance-fries uit 1545. Inwendig schoorsteenmantels, XVIIIc. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 27700
Laatste wijziging: 2015-01-12 19:49:54.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Het Spaans Gouvernement na de recente verbouwing
Zuidoosthoek Vrijthof, vóór 1670, rechts het Spaans Gouvernement
Hofzijde Spaans Gouvernement met dichtgemetselde arcade (1962)
Zuilenarcade na de restauratie
De overdekte 'cour' met TEFAF-zaal

Het Spaans Gouvernement is een historisch gebouw aan het Vrijthof in Maastricht. Het is waarschijnlijk het oudst bewaard gebleven woonhuis van Maastricht. Na een aantal grondige restauraties heeft het gebouw thans een museale bestemming, Museum aan het Vrijthof.

Middeleeuwen

Het pand dat thans bekendstaat als Spaans Gouvernement was gelegen binnen de immuniteit van het kapittel van Sint-Servaas en was aanvankelijk een kanunnikenwoning, de Prima Porta. Het huis was het eerste pand (vanuit de toenmalige stad gezien) dat deel uitmaakte van het immuniteitsgebied van de Sint-Servaaskerk, vandaar de naam Prima Porta. De eerste vermelding van het huis dateert uit 1333, toen een kannunik van de Sint-Servaaskerk het huis overdroeg aan hertog Jan III van Brabant. In 1397 gaf hertogin Johanna van Brabant het huis terug aan het kapittel, met behoud van het recht er te mogen logeren tijdens haar verblijf in Maastricht. In 1506 erfde Karel van Gent, de latere keizer Karel V, de titel hertog van Brabant, daarbij werd hij later ook koning van Spanje. Daardoor kwam, naast de namen Hof van Brabant of Brabants Gouvernement, geleidelijk de naam Spaans Gouvernement in zwang voor het Maastrichtse pied-à-terre van de Brabantse hertogen.

16e eeuw

Tussen 1519 en 1550 verbleven Karel V en Filips II diverse malen in het Spaans Gouvernement.[1] In deze periode werd het huis verbouwd en vergroot. Aan de Vrijthof-zijde werden laat-gotische hardstenen ramen toegevoegd en aan de hofzijde werd een zuilengalerij in Luikse Renaissance-stijl gebouwd. Deze laatste doet denken aan de stijl van de Cour d'honneur, één van de binnenhoven van het Paleis van de Prins-bisschoppen in Luik. De drie gotische ramen aan de voorkant zijn gedecoreerd met gebeeldhouwde symbolen en het wapen van Karel V. Bij het middelste raam is de Habsburgse adelaar te zien. De twee buitenste ramen worden bekroond met de zuilen van Hercules met daarom heen een banderol met de lijfspreuk PLUS OULTRE (Lat. "steeds verder"). De laat-gotische ramen werden waarschijnlijk vervaardigd in 1520 ter ere van de Blijde Inkomst van Karel V als nieuwe landsheer, of in 1550 bij de Blijde Inkomste van Philips II. De Luikse arcade met portretmedaillons dateert uit 1545 en memoreert het bezoek van Karel met zijn zuster Maria van Hongarije. Van 1567 tot 1616 woonde de militaire gouverneur in het Spaans Gouvernement. De Spaanse veldheer Alexander Farnese, hertog van Parma, ondertekende waarschijnlijk in 1580 in het Spaans Gouvernement de vogelvrijverklaring van Willem de Zwijger.

17e eeuw

In de 17e eeuw lijken de kanunniken weer het eigendomsrecht verworven te hebben. Aan de linkerzijde van het gebouw zijn in de loop van de 17e eeuw ramen aangebracht in de stijl van de Maaslandse renaissance. Dit gedeelte bestond voordien nog uit hout en vakwerk. Op een ongedateerde tekening uit de 17e eeuw is de oorspronkelijke toestand nog te zien; op een tekening van Klotz uit 1670 zijn de nieuwe ramen te zien. Het oudste deel op de tekeningen is het rechterdeel. Dit deel werd mogelijk al in de 15e eeuw versteend. In de loop van de 16e eeuw bereikte het pand zijn grootste omvang, maar de verstening was pas rond 1700 voltooid.

18e en 19e eeuw

In de 18e en 19e eeuw werden er grote veranderingen aangebracht toen het gebouw ging dienstdoen als woonhuis van de militaire gouverneur. Het interieur (o.a. schouwen en trappen) werd vernieuwd naar een ontwerp van Mathias Soiron. De poort in de voorgevel verdween en op de begane grond werden extra vensters aangebracht. Ook het hoekpand Vrijthof-Sint-Jacobstraat-Papenstraat kreeg dezelfde vensters. Het pand Papenstraat 2, aan de achterkant van het Spaans Gouvernement, dat voorheen deel had uitgemaakt van de Prima Porta, werd verzelfstandigd. Aan het eind van de 18e eeuw woonde hier de Franse boekdrukker en uitgever Jean-Edmé Dufour.[2] De eerste Franse vertalingen van het werk van Johann Wolfgang von Goethe werden hier gedrukt en vonden, samen met vele andere in Frankrijk verboden boeken, hun weg naar Straatsburg en vandaar naar Parijs.[3] Het Spaans Gouvernement zelf werd na de opheffing van het Sint-Servaaskapittel in 1797 particulier eigendom. Vanaf 1870 huisvestte het diverse bankinstellingen.

20e eeuw

In 1913 werd het gebouw publiekelijk geveild. Een deel van het pand (hoek Vrijthof-Sint-Jacobstraat-Papenstraat) werd gesloopt om in 1923 plaats te maken voor een nieuw filiaal van De Nederlandsche Bank. Alleen door toedoen van jonkheer Victor de Stuers kon voorkomen worden dat het hele Spaans Gouvernement werd gesloopt. Hij liet het nog bestaande gebouw restaureren en schonk het aan de gemeente Maastricht met de bedoeling dat er een stadsmuseum in ondergebracht zou worden (een wens die pas recentelijk gerealiseerd is). Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hier de Maastrichtse afdeling van de Nederlandsche Kultuurkamer gevestigd, daarna het Bureau Huisvesting van de gemeente Maastricht.

In de jaren 1970 werd het gebouw opnieuw gerestaureerd onder leiding van de kunsthistoricus prof. dr. J.J.M. Timmers en de architect Jean Huysmans. De dichtgemetselde zuilenarcade aan de achterkant werd bij die gelegenheid gedeeltelijk vrijgemaakt. In de tuin verrees een modern paviljoen, dat onderdak bood aan een waardevolle zaalbetimmering uit het gesloopte Huis Vilain XIIII, die door Timmers, via het Bonnefantenmuseum, van het Rijksmuseum in Amsterdam was verkregen. Het gebouw werd ingericht met de kunstcollectie van het echtpaar Wagner-De Wit, aangevuld met 18e-eeuwse meubels in de Luiks-Akense meubelstijl. Sinds 1973 is het Museum Spaans Gouvernement (thans: Museum aan het Vrijthof) in het pand gevestigd. In de jaren 90 kreeg de voorgevel zijn rode kleur terug.

21e eeuw

Van 2010 tot 2012 vond opnieuw een restauratie en uitbreiding plaats. Het pand Papenstraat 2 werd bij het Spaans Gouvernement gevoegd en de tussenliggende cour werd overdekt met een doorzichtig dak van luchtkussenfolie (foiltec). De glazen wand achter de Renaissance zuilenarcade werd verwijderd en op de 'cour' werd een museumcafé en een tentoonstellingsruimte gecreëerd. Op de plek van het gesloopte paviljoen werd een verhoogde zaal gebouwd, inmiddels TEFAF-zaal gedoopt, die middels glazen loopbruggen met de bovenverdiepingen van de panden Vrijthof 16 en Papenstraat 2 verbonden is.

De meest in het oog springende verandering bij de recente renovatie is het gedeeltelijk terugbrengen van de blinde façade op de begane grond van de Vrijthofzijde. Vanwege bezwaren van de Maastrichtse welstandscommissie kon het oorspronkelijke plan slechts ten dele worden uitgevoerd en zijn een viertal 18e-eeuwse ramen op de begane grond gehandhaafd. De poort mocht uiteindelijk wel hersteld worden, maar moest noodgedwongen een eigentijdse vorm krijgen.[4] De poort bevat bronzen reliëfs van Appie Drielsma.

Noten

  1. El felicissimo viaje del muy alto y muy poderoso Príncipe don Phelippe, hijo del emperador don Carlos Quinto Máximo, desde España a sus tierras de la baxa Alemana: con la descripción de todos los Estados de Brabante y Flandes, door Juan Calvete de Estrella (Antwerpen, M. Nucio, 1552; herdrukt in Madrid, 2001): "Después que el Príncipe hubo comido, fue a pie a la iglesia de San Servasio, que esta junto al palacio."
  2. [1] ‘Made by Jean-Edmé Dufour’, op de website van het museum
  3. [2] Artikel in Dagblad De Limburger, 14-01-2011
  4. [3] Artikel in Dagblad De Limburger, 30-08-2011

Literatuur

  • Timmers, J.J.M., Geschiedenis van het Spaans Gouvernement te Maastricht. Maastricht, 1973.
  • Ubachs, P.J.H., en I.M.H. Evers, Historische Encyclopedie Maastricht. Zutphen, 2005.

Monumenten in de buurt van Spaans Gouvernement - Museum aan het Vrijthof in Maastricht

Voormalig kantongerecht.

Vrijthof 19
Maastricht
Inleiding HERENHUIS in eclectische stijl, 1905, gebouwd naar een ontwerp van architect S. Rémont uit Luik (België) in opdracht van A. Pij..

Huis, met in de vernieuwde voorgevel segmentboogvensters in hardsteen, en een koetspoort in hardstenen omlijsting.

Papenstraat 2
Maastricht
Huis, met in de vernieuwde voorgevel segmentboogvensters in hardsteen, XVIII, en een koetspoort in hardstenen omlijsting, XVIII. Achtergevel..

Woonhuis in een historiserende eclectische bouwstijl.

Vrijthof 20
Maastricht
Inleiding WOONHUIS in een historiserende eclectische bouwstijl, 1920-1921, gebouwd in opdracht van L. Grossier. Het pand is gesitueerd i..

Hoekpand, afgedekt door een schilddak met brede lijstgevels aan het Vrijthof en Bredestraat.

Bredestraat 32
Maastricht
Hoekpand, afgedekt door een schilddak XIX. De brede lijstgevels aan het Vrijthof en Bredestraat zijn voorzien van forse hoeklisenen. Onderpu..

Hoekhuis met brede lijstgevels.

Sint Jacobstraat 4A
Maastricht
Hoekhuis met brede lijstgevels, XVIII, voorzien van hoekblokken en vensters in segmentboogomlijstingen van Naamse steen. Pui aan de Sint Jac..

Kaart & Routeplanner

Route naar Spaans Gouvernement - Museum aan het Vrijthof in Maastricht

Foto's (24)

Alle 24 foto's weergeven