Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Ir. D.F. Woudagemaal in Lemmer

Weg En Waterwerk

Gemaalweg 1
8531PS Lemmer (gemeente Lemsterland)
Friesland

Bouwjaar: 1917-'18 (pand) 1919-'20 (machinepark)
Architect: D.F. Wouda (pand) Ph. Dijkshoorn (machinepark)

Top 100 monument

Ir. D.F. Woudagemaal

Het stoomgemaal voor boezembemaling werd naar plannen van Ir. D.F. Wouda uit 1913 gebouwd in de jaren 1917-1918, waarbij Prof.Ir. Dijkshoorn in samenwerking met de fabrikant assistentie verleende. Het gemaal bestaat uit een machinehuis, een ketelhuis haaks daarop. Het machinehuis herinnert aan de architectonische opvattingen van Berlage, met name qua monumentale vormgeving. De machinehal met het zeer verzorgde interieur geeft een goed beeld van inmiddels vrijwel verdwenen interieurs op dit gebied; de ziende kap is opgebouwd uit houten en stalen spanten. Verder valt het evenwichtig kleurgebruik in de machinehal op, bijvoorbeeld in (het contrast tussen) de lichtgekleurde baksteen, de zwartgrijze stoommachines, de grijze centrifugaalpompen en het koperwerk. De bouwkundig in het gemaal opgenomen waterkeringswerken (vier stel vloeddeuren, aan de zijde van het IJsselmeer) versterken het monumentale karakter van het geheel. De inventaris bestaat uit vier tandem-compound stoommachines, elk van circa 500 P.K. (ontwerp en uitvoering Smulders-Jaffa uit Utrecht; 1919) en twee centrifugaalpompen (Jaffa, 1920). Verder staan in de kelder van de machinehal en in het ketelhuis nog originele machines opgesteld. Het gemaal verkeert in alle opzichten in goede en oorspronkelijke staat en is ongetwijfeld het grootste stoomgemaal ter wereld. Met name heeft het groot belang voor de geschiedenis van de bemalingstechniek en de waterbeheersing van Friesland. De bijzondere cultuurhistorische waarde is rijk geschakeerd. De zeldzaamheidswaarde als waterbouwkundig monument is evident vanwege het historisch feit, dat het gemaal een object is uit de slotfase van het Nederlandse stoomgemaal en vanwege zijn relatieve zeldzaamheidswaarde, als voornaam object representerend de geschiedenis van de toepassing van machines in de waterhuishoudkunde, waarbij nog slechts 18 behouden gebleven stoomgemalen (inmiddels beschermd ingevo1ge de Monumentenwet) drie-kwart eeuw bemalingsgeschiedenis illustreren, terwijl honderden windwatermolens verschillende eeuwen bemalingsgeschiedenis vertegenwoordigen. 0ok kan worden gewezen op het belang voor het stoomtijdperk als geheel, waaruit het gemaal als goed exemplum nog steeds, zij het als reserve, in bedrijf is.

Beschrijving van Ir. D.F. Woudagemaal

Ir Wouda-Gemaal te Tacozijl. Zeer groot stoomgemaal, naar plannen van Ir D.F.Wouda uit 1913 gebouwd in 1917-1918. Machinepark ontworpen door Prof. Ir. Dijkshoorn in samenwerking met de fabrikant. Het gemaal bestaat uit een machinehuis, een ketelhuis haaks daarop een open kolenopslag. Machinehuis in monumentale vormgeving herinnerend aan de Beursperiode van Berlage. De Machinehal heeft een ziende bekapping van hout en stalen spanten. De bouwkundig in het gemaal opgenomen waterkeringswerken (vier stel vloeddeuren aan de zijde van de v.m.Zuiderzee) versterken het monumentale karakter van het geheel. Evenwichtig kleurgebruik in de machinehal: constrastwerking tussen de licht gekleurde baksteen, de zwartgrijze stoommachines, de grijze centrifugaalpompen en het koperwerk aan de machines. Inventaris: in de machinehal vier tandem-compund stoommachines, elk van ca.500 pk, ontworpen en uitgevoerd door de machinefabriek Louis Smulders/Jaffa te Utrecht in 1919. Elke stoommachine drijft twee centrifugaalpompen (Jaffa, 1920) aan. In de kelder o.a. twee elk door een kleine stoommachine aangedreven, condensor-units (Jaffa, 1920). In het ketelhuis vier Werkspoorvuurgangvlampijpketels, die de oorspronkelijk zes ketels vervangen. In de machinehal tafeltjes met setjes koperen smeerkannen en oliespuiten. Architectonisch belangrijk, zeer fraai en goed bewaard voorbeeld van een groot stoomgemaal uit de slotfase van het Nederlandse stoomgemaal. De stoommachines zijn unieke voorbeelden van de uitermate geperfectioneerde ingenieursproducten uit de eindperiode van het stoomtijdperk. De machinehal geeft een goed voorbeeld van de inmiddels vrijwel geheel verdwenen interieurs op dit gebied. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 25772
Laatste wijziging: 2015-01-12 19:49:54.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Ir. D.F. Woudagemaal
Ir. D.F. Woudagemaal met op de achtergrond het stroomkanaal
Ir. D.F. Woudagemaal met op de achtergrond het stroomkanaal
Gebouw
Plaats Lemmer
Coördinaten 52° 51′ NB, 5° 41′ OL
Bouwjaar 1916-1920
Verbouwing 1955, 1967, 2012-
Architect Ir. D.F. Wouda
Locatie Gemaalweg 1
Huidig gebruik Noodgemaal, museum
Monumentnummer 25772
Monumentstatus Rijksmonument, werelderfgoed UNESCO volgnr. 867 inschrijving 1998, (22e sessie)
Eigenaar Wetterskip Fryslân
Gemaal
Functie Boezemgemaal
Buitenwater IJsselmeer (voorheen Zuiderzee)
Binnenwater Stroomkanaal, Friese boezem
Oppervlakte binnenwater 18.650 ha (boezem)
Opvoerhoogte 50 cm
Capaciteit 4000 m³ per minuut
Aandrijving Stoom
Fabrikant motor Machinefabriek Jaffa
Bouwjaar motor 1919-1920
Ir. D.F. Woudagemaal
Ir. D.F. Woudagemaal
Opvoerwerktuig 8 centrifugaalpompen
Waterschap Wetterskip Fryslân

Het Ir. D.F. Woudagemaal is het grootste stoomgemaal ter wereld ooit gebouwd.[1] Het gemaal bevindt zich in Lemmer nabij Tacozijl in Friesland. Het wordt rond 2017 gemiddeld eens per twee jaar gebruikt tijdens perioden met veel regen en wind, om het Friese boezemwater op het vereiste peil te houden als het J.L. Hooglandgemaal bij Stavoren door omstandigheden onvoldoende capaciteit kan leveren.

Geschiedenis

Het gemaal is in 1947 vernoemd naar ir. D.F. Wouda, hoofdingenieur van de Provinciale Waterstaat van Friesland.[2] Hij ontwierp het in 1917-1918 gebouwde pand in een traditionele stijl met invloeden van het rationalisme.

Tijdens de bouw sloeg de bliksem in in de vrijstaande schoorsteen. De schoorsteen was net gereed gekomen, maar de bliksemafleider was nog niet aangebracht, omdat de specie daarvoor nog te nat was. De schoorsteen moest geheel afgebroken worden en weer opgebouwd.

Om het gemaal te voeden werd een speciaal stroomkanaal gegraven, dat extra breed is om de hoeveelheid water te kunnen verwerken.

Het gemaal werd op 7 oktober 1920 geopend door koningin Wilhelmina.

Machines

Het machinepark ontworpen door J.C. Dijxhoorn werd geplaatst in 1919-1920. Het werd gebouwd door de Machinefabriek Jaffa te Utrecht.[3]

Het machinepark bestaat uit vier tandem-compound hoofdstoommachines van 500 IPK en acht tweezijdig aanzuigende centrifugaalpompen. Elke hoofdstoommachine is gekoppeld aan twee van deze pompen. Per twee hoofdstoommachines zijn er condensatie-inrichtingen opgesteld met elk een kleine tandem-compound stoommachine. In 1955 werden de zes kolengestookte Piedboeuf stoomketels vervangen door vier vlampijpketels van Werkspoor, die in 1967 op zware stookolie werden omgebouwd.

Schoorsteen en ketels

Detail ketel met de ronde rookkanalen

De schoorsteen bij het gemaal heeft niet alleen tot doel om de rookgassen af te voeren, maar heeft vooral als functie trek te veroorzaken in de ketels. Door de trek wordt lucht aangezogen die nodig is voor de verbranding van de brandstof in de vuurkamer van de ketels. Maar ook zorgt deze trek ervoor dat de hete verbrandingsproducten door de rookkanalen in de ketel gezogen worden, zodat deze hete verbrandingsgassen in effectief contact komen met de wanden van de rookkanalen, waarachter het water, resp. de nog natte stoom zich bevindt. De gassen die onderaan de schoorsteen komen moeten nog een temperatuur van 200 graden hebben om een goede trek te kunnen veroorzaken.[4]

Inzet

Tot 1966 werd het gemaal gebruikt om het boezempeil van Friesland (het FZP) te verlagen. In dat jaar werd het J.L. Hooglandgemaal opgeleverd, sindsdien wordt het Ir. D.F. Woudagemaal nog gemiddeld eenmaal per twee jaar ingezet. Om het personeel vaardig te houden wordt het gemaal twee maal per jaar onder stoom gezet.[5] Door onder andere de klimaatverandering is de inzet van het gemaal bij langdurige en hevige regenval echter nog van belang voor het handhaven van het peil van de Friese boezem. Wanneer het gemaal functioneel wordt ingezet, is het ook voor bezoekers geopend.

Werelderfgoed

Sinds 1998 staat het gemaal op de UNESCO-Werelderfgoedlijst.[1] Het behoort tot de top 100 der Nederlandse rijksmonumenten. Het monument is bijna dagelijks voor bezoek geopend, er is een bezoekerscentrum aanwezig. Tijdens de 'draaidagen' trekken de werkende stoommachines vaak zoveel bezoekers dat met een wachttijd van een uur of langer rekening moet worden gehouden.

Afbeeldingen

Zie ook

Externe links


Monumenten in de buurt van Ir. D.F. Woudagemaal in Lemmer

Dubbel woonhuis onder breed schilddak met hoekschoorstenen met dubbele driezijdig bekroonde dakkapel met kleine klauwstukken

Langestreek 60
Lemmer (Gemeente Lemsterland)
Dubbel woonhuis onder breed schilddak met hoekschoorstenen. Dubbele dakkapel met kleine klauwstukken en driezijdige bekroning.

Eenvoudig pand onder zadeldak met voorschild waarboven topschoorsteen en met dakkapel met eenvoudige klauwstukken

Langestreek 58
Lemmer (Gemeente Lemsterland)
Eenvoudig pand onder zadeldak met voorschild waarboven topschoorsteen. Dakkapel met eenvoudige klauwstukken.

Pand met zesruitsvensters en kelder in achterdeel onder gemeenschappelijk schilddak met nr. 56 met hoekschoorsteen

Turfland 55
Lemmer (Gemeente Lemsterland)
Pand onder gemeenschappelijk schilddak met het buurpand nr 56, met hoekschoorsteen. Gedateerd 1758. Zesruitsvensters. Kelder in achterste..

Pand met zesruitsvensters en kelder in achterdeel onder gemeenschappelijk schilddak met nr. 55 met hoekschoorstenen

Turfland 56
Lemmer (Gemeente Lemsterland)
Pand onder gemeenschappelijk schilddak met het buurpand nr 55, met hoekschoorstenen. Gedateerd 1758. Zesruitsvensters. Kelder in achterst..

Pakhuis met hijsluiken en hijsbalk onder zadeldak tussen topgevels

Turfland 1
Lemmer (Gemeente Lemsterland)
Markant aan de brug over de Zijlroede gelegen fors pand onder zadeldak tussen topgevels. In de gevels hijsluiken en lichtkozijnen. Aan de ..

Kaart & Routeplanner

Route naar Ir. D.F. Woudagemaal in Lemmer