Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Gemaal De Cruquius in Cruquius

Weg En Waterwerk

Cruquiusdijk 27
2142ER Cruquius (gemeente Haarlemmermeer)
Noord Holland

Bouwjaar: 1849
Architect: J.A. Beijerinck

Top 100 monument

Gemaal De Cruquius

Haarlemmermeer, stoomgemaal Cruquius: het gemaal behoorde tot de vroegste stoomgemalen en is een van de drie, die de Haarlemmermeer hebben drooggemalen. De neo-gotische vormen in architectuur en decoratie met aan de buiten het gebouw uitstekende ijzeren hefbomen van de waterpompen, verlenen aan het gebouw een typisch, vroeg-industrieel uiterlijk. Binnen deze schepping uit 1846-1849 is een torenachtig bouwlichaam te onderkennen dat moet worden beschouwd als een verwijzing naar de middeleeuwse donjons. De originele stoominstallatie (weliswaar met zeven balansen en zonder ketels), is nog aanwezig en sinds 1933 buiten gebruik. Momenteel is het gemaal in gebruik als museum. Als historisch monument herinnert de Cruquius aan de droogmaking van de Haarlemmermeer, het eerste grote wateroppervlak dat met behulp van stoomkracht werd drooggemalen; als monument van bedrijf en techniek bevat het gemaal een bijzonder type pomp, dat vertikaal werkend, als het grootste en meest gecompliceerde van zijn tijd gold. Uit cultuurhistorisch oogpunt demonstreert het gemaal een voornaam stuk bemalingsgeschiedenis, waarbij het type wateropvoertuig zeldzaam is geworden, omdat het na het midden van de 19de eeuw is opgevolgd door horizontaler werkende machines.

Beschrijving van Gemaal De Cruquius

GEMAAL. Pomphuis in neogotische ronde toren model uitgevoerd, met aanbelendende vleugel. Daklijst met kantelen. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 19918
Laatste wijziging: 2015-01-12 19:49:54.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Gemaal De Cruquius
Gemaal De Cruquius
Gemaal De Cruquius
Gebouw
Plaats Haarlemmermeer
Bouwjaar 1849
Architect Jan Anne Beijerinck
Locatie Cruquiusdijk 27
Huidig gebruik Museum
Monumentnummer 19918
Monumentstatus Rijksmonument
Gemaal
Functie poldergemaal
Aandrijving stoom
De imposante balansarmen van het gemaal
75 jaar drooglegging van de Haarlemmermeer, Polygoonjournaal 1927

Gemaal De Cruquius uit 1849 is een van de drie gemalen waarmee de Haarlemmermeer tussen 1849 en 1852 is drooggepompt. Bovendien is het de grootste stoommachine ter wereld. Het gemaal is daarna nooit gemoderniseerd en in 1933 buiten werking gesteld. Het behoort tot de Top 100 der Nederlandse rijksmonumenten. Het is genoemd naar de Nederlandse waterbouwkundige Nicolaus Samuelis Cruquius, geboren als Nicolaas Kruik in 1678 te West-Vlieland. De imposante combinatie van techniek en architectuur maken dat De Cruquius een industrieel monument van wereldformaat is. Het gemaal heeft op zijn beurt de naam Cruquius gegeven aan het dorp in de nabijheid.

Geschiedenis

Het gezichtsverlies door de Belgische onafhankelijkheid in 1830 en twee gevaarlijke stormen in november en december 1836 deden koning Willem I in 1837 besluiten tot het instellen van een staatscommissie die de droogmakingsplannen van het Haarlemmermeer moest beoordelen. Er ontbrandde meteen een felle strijd tussen de voorvechters van de windmolen en die van de stoommachine. De strijd tussen wind en stoom werd door koning Willem I beslecht ten gunste van de vooruitgang. De droogmaking op stoomkracht werd een prestigeproject dat Nederland het industriële tijdperk inloodste. Men had uitgerekend dat er drie stoomgemalen nodig waren om het meer leeg te malen.

In 1840 werd de eerste spade gestoken voor de 63 kilometer lange ringvaart en ringdijk. Nog voordat het meer was omsloten startte in 1845 de bouw van De Leeghwater dat als prototype diende voor de twee andere. De bouw van De Lijnden en De Cruquius startte in 1847, ze werden voltooid in 1849. Na drie jaar en drie maanden was 800 miljoen kubieke meter water opgepompt. De Staatscourant van juli 1852 kopte: De Meer is droog! In totaal kostte de droogmaking ruim 10 miljoen gulden.

In tegenstelling tot De Lijnden en De Leeghwater is De Cruquius later niet gemoderniseerd. Het gemaal deed geen actieve dienst meer sinds 1912; vanaf dat jaar was de Cruquius een reservegemaal. In 1932 werd het definitief stilgelegd - de officiële sluiting vond plaats op 10 juni 1933. De stoomketels werden verschroot. De andere twee gemalen waren wel gemoderniseerd en konden vanaf die tijd ook zonder De Cruquius de polder drooghouden.

Bouw

Alle drie de gemalen zijn gevestigd in neogotische gebouwen met elementen die typerend zijn voor deze stijl, zoals kantelen, zware steunberen, spitsbogen en rijk geornamenteerd traceerwerk. Ook binnen zijn neogotische elementen te vinden, zoals versierde gietijzeren trappen en pilaren. Van de drie gemalen is alleen De Cruquius grotendeels in oorspronkelijke staat bewaard gebleven.

Werking

De machinekamer uit 1849 is nog aanwezig. Hierin staat 's werelds grootste en best bewaarde stoommachine, de Cornish Engine met een cilinder van 3,66 meter doorsnee. Deze machine drijft acht balansarmen aan van elk 10.000 kilo die als tentakels naar buiten steken. Aan deze armen hangen zuigers die als waterpomp werken. Samen brachten die bij elke slag van de stoommachine 64.000 liter water omhoog naar de ruim vijf meter hoger gelegen houten stortvloer rond de machinekamer, dat daarna door sluizen aan weerskanten van het ketelhuis de ringvaart instroomde.

Museum

Na 1933 stond De Cruquius enige tijd stil en was verlaten; er waren zelfs plannen het gemaal te slopen. Plannen om De Cruquius als technisch museum te behouden dateren al van 1922. De sloop ging echter niet door, dankzij de inzet van de in 1934 opgerichte Stichting De Cruquius. De Stichting nam het gemaal over voor een symbolisch bedrag van 1 gulden en vestigde er in 1934 een (statisch) museum.

Na een restauratieproject van 20 jaar werd op 4 juni 2002 de machine door prins Willem-Alexander opnieuw (nu hydraulisch) in beweging gesteld.

In de ketelhuizen geven modellen van molens, stoommachines en opvoerwerktuigen, poldermaquettes, oude kaarten en prenten een beeld van 2000 jaar strijd tegen het water. Een watermaquette toont hoe Nederland eruit zou zien zonder dijken en wat een stormvloed teweegbrengt.

Sinds 2002 is het gemaal een officiële trouwlocatie. De Cruquius is opgenomen in de Europese Route voor Industrieel Erfgoed.

Naslagwerk

Corpus Cruquius - 160 jaar stoomgemaal De Cruquius, drs Vincent Erdin, Uitgeverij De Walburg Pers, 2007, ISBN 978 90 5730 525 2

Externe links

  • Museum De Cruquius: geschiedenis van gemaal en museum, tevens bezoekersinformatie.
  • Cruquius Museum: uitgebreide technische informatie, animaties, foto's, tekeningen, video's, historie.

Monumenten in de buurt van Gemaal De Cruquius in Cruquius

Slot Heemstede. Met natuurstenen brug beeldhouwwerk en leeuw, koetshuis dienstgebouw en het verdwenen slot. Toegangspoortje. Duivenpoort. Keermuren me ..

Ir. Lelylaan 33
Heemstede
"Slot Heemstede. RUINE SLOT, deels middeleeuws/17e eeuw. Natuurstenen brug beeldhouwwerk en leeuw, 17e eeuw. Koetshuis dienstgebouw, langger..

Villa gebouwd als pastorie

Achterweg 11
Heemstede
Inleiding VILLA, in 1868 gebouwd als pastorie van de Nederlands Hervormde Gemeente, ter vervanging van de oude pastorie die in dat jaar werd..

Nederlands hervormde kerk

Achterweg 17A
Heemstede
Ned.Herv.Kerk. Eenbeukig dorpskerkje in 1623/5 in gotische trant gebouwd, in 1652. Dwarsarm toegevoegd, daktorentje 1759. Graftombe Adriaan ..

De Kleine Molen

Buitenkruier Vereenigde Groote en Kleine polders
Haarlem
De achtkante buitenkruier, van de Vereenigde Groote en Kleine polders, gebouwd in 1860.

Landhuis Meer en Bosch

Achterweg 5
Heemstede
"Meer en Bosch". 18e eeuws klein landhuis, middenpartij aan voor en achterzijde geaccentueerd. Terzijde kamer uitgebouwd.

Kaart & Routeplanner

Route naar Gemaal De Cruquius in Cruquius

Foto's (2)