Meer dan 63.000 rijksmonumenten


Gerechtspaal (geselpaal, De Kaak) in Farmsum

Gebouw

Pijpplein 1 Ongd
9936CJ Farmsum (gemeente Delfzijl)
Groningen

Bouwjaar: 1727


Beschrijving van Gerechtspaal (geselpaal, De Kaak)

Hardstenen gerechtspaal uit 1737. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Rijksmonument nummer: 12323
Laatste wijziging: 2014-10-12 20:04:29.0

Recensies en ervaringen

Toevoegen

Wikipedia artikel

Dit artikel is volledig afkomstig van Wikipedia en valt onder de CC BY-SA licentie
Persoon op de schandpaal aan het voormalige stadhuis van Woerden

Een schandpaal, gerechtspaal, geselpaal of kaak is een paal waaraan iemand als strafmaatregel werd vastgebonden en te kijk werd gesteld. Naast een schandpaal bestaat ook het schandblok.

Het te schande zetten was in de eerste plaats bedoeld als een onterende straf, maar het stond het publiek vaak vrij de persoon die letterlijk "voor paal stond", te beschimpen of te bekogelen met rot fruit of andere zaken. Ook het spreekwoord "iets aan de kaak stellen" komt van deze straf.[1]

Gebruik

Deze middeleeuwse straf is in heel Europa gebruikt als strafmaatregel in de tijd dat gevangenisstraffen nog niet gangbaar waren. Het kon, wanneer de bevolking niet massaal kwaad was op de veroordeelde, een relatief milde straf zijn; degene die hem onderging leed gezichtsverlies en zijn gezicht werd in de hele stad bekend.

Wanneer de bevolking kwaad op de veroordeelde was werd hij tevens met rot fruit, paardenvijgen, stenen, etc. bekogeld. Wanneer stenen en andere harde voorwerpen werden gegooid kon dit leiden tot ernstige (hoofd)verwondingen of zelfs de dood van de veroordeelde. Tevens was het mogelijk dat een veroordeelde aan de schandpaal lijfstraffen opgelegd kreeg, zoals zweepslagen of stokslagen.

Het kon ook gebeuren dat een ter dood veroordeelde voorafgaande aan de executie eerst aan de schandpaal werd gezet om aan het volk te worden getoond. Dit overkwam bijvoorbeeld Willem de Deken in 1328.

Een schandblok zoals dat tijdens de tentoonstelling "900 jaar bestuur" in het najaar van 2010 in het gemeentehuis van Deurne te bezichtigen was

De duur waarin men aan de schandpaal moest staan bedroeg meestal enkele uren. De schandpaal bleef tot ver in de 18e eeuw populair, om halverwege de negentiende eeuw in 1854 officieel als strafmaatregel te worden afgeschaft.

Bouw

Persoon in een schandblok

Een veel voorkomend schandblok bestond uit twee planken op een paal. Tussen de planken waren drie gaten. Aan de buitenzijde twee ter grootte van een pols en in het midden ter grootte van de hals. Hiermee kon de veroordeelde door een ieder bespuwd en beschimpt worden.

Ook bestond de schandpaal zeer vaak uit een simpele paal met een ijzeren ring eraan die om de nek van de gestrafte werd bevestigd.

Een andere vorm werd vaak aangeduid als 'het blok'. Dit was een lage houten schandpaal waarin de veroordeelde slechts met de voeten werd vastgezet. Hij werd zo in een zittende of liggende houding gedwongen waardoor de voorbijgangers hem konden beschimpen, bespugen of eventueel over hem plassen of ontlasten.

In Spanje was een tonvormige variant in gebruik die werd overgenomen door de Engelsen, en meestal gebruikt werd ter bestraffing van openbare dronkenschap. De gestrafte moest gehurkt in de ton plaatsnemen, waarbij het hoofd uit een gat stak. Hierdoor hurkte de gestrafte in zijn eigen vuil.

De gevaarlijkste varianten van de schandpaal waren die waarbij relatief veel lichaamsdelen van de gestrafte blootgesteld waren aan het opgejutte publiek. Wanneer dit publiek in woede ontstak, kon de straf immers makkelijk ontaarden in een de facto steniging van de weerloze gestrafte.

Alternatieve namen

Andere namen voor de schandpaal zijn:

  • de kaak
  • het blok
  • het schavot (ook gebruikt voor de galg of wipstrik)

Kaak

De kaak was oorspronkelijk een ton, later een houten of stenen podest, waarop de te straffen misdadigers tentoon werden gesteld. Van deze disciplinaire methode stamt het gezegde "iemand aan de kaak stellen". Oorspronkelijk luidde het gezegde letterlijk: iemand op de kaak zetten.

De naam "kaak" is nog terug te vinden in Kaakhorn, een gedeelte van het dorp Westernieland, en in Kaakheem, een gedeelte van het dorp Aduard.

Hedendaagse schandpaal

Tegenwoordig worden verdachten of veroordeelden juist niet te schande gezet. In nieuwsberichten worden zij juist anoniem vermeld, of hoogstens met een naam zoals Willem H. vermeld.

Naming and shaming (de naam luid en duidelijk noemen en de persoon daarmee te schande zetten) is echter ook gebruik, met name bij witteboordencriminaliteit. Een andere vorm van de hedendaagse schandpaal bestaat op het internet. Daar bestaan digitale schandpalen waar mensen en organisaties door bloggers of anderen al dan niet terecht voor iedereen leesbaar te kijk worden gezet.

Fotogalerij

Zie ook



Monumenten in de buurt van Gerechtspaal (geselpaal, De Kaak) in Farmsum

Hervormde kerk 1 Hervormde kerk

Op de Wierde 1
Farmsum (Gemeente Delfzijl)
Op gedeeltelijk door ijzeren hek, voorzien van vergulde lelies, omsloten kerkhof gelegen gebouw in, nog op het classicisme gerichte eclectis..

Hervormde kerk 2 Hervormde kerk, toren

Op de Wierde 1
Farmsum (Gemeente Delfzijl)
Toren van de Herv.Kerk. Door speelse spits bekroonde toren van de zeer grote Herv.Kerk die in 1869 is opgetrokken. Klok met het wapen Ripper..

Aeolus

Borgshof 24
Farmsum (Gemeente Delfzijl)
Molen. Ten zuiden van de oude zeesluizen de grote molen Aeolus; achtkante bovenkruier met stelling uit omstreeks 1811.

Dubbel woonhuis in een regionale variant van de Amsterdamse Schoolstijl

Menno van Coehoornsingel 25
Delfzijl
Inleiding Dubbel WOONHUIS, gebouwd in 1931 naar een ontwerp van de Gebroeders de Boer, aannemers uit Delfzijl. Het dubbele, spiegelbeeldig ..

Adam

Molenberg 21
Delfzijl
Grote molen achtkante bovenkruier met stelling, geheten Adam, in 1875 herbouwd met achtkant van de molen Adam (1795) uit Bedum. Thans Museum..

Kaart & Routeplanner

Route naar Gerechtspaal (geselpaal, De Kaak) in Farmsum

Foto's (2)